İqtisad elminin nəzəri əhatəsi barəsində

İqtisadi münasibətlərin təbiəti, iqtisadi qanunauyğunluqlar və onlardan cəmiyyətin rifahı üçün istifadə məsələlərinin öyrənilməsi iqtisadi nəzəriyyənin başlıca vəzifəsidirsə, bəs bu nəzəriyyə sisteminin özünün mahiyyətinə necə yanaşılmalıdır?

Digər nəzəri istiqamətlər kimi iqtisadi nəzəriyyə də hər şeydən öncə elm sahəsidir və məhz bu əsasda onun təbiətini öyrənmək daha doğru olardı.

Müxtəlif mənbələrdə elmə fəqrli təriflər verilsə də ümumilikdə ona insan fəaliyyətinin bir sahəsi kimi baxılır, obyektiv biliklərin və reallığın nəzəri sistemləşdirilməsi, işlənilməsi kimi tərif verilir.

Şübhəsiz ki, elmə yalnız insan fəaliyyətinin bir sahəsi kimi baxmaq bu anlayışın həqiqi oblastını daraldır. Elmə bu cür tərif versək daha doğru olardı: elm təbiət qanunlarının, həmçinin qeyri-təbiət qanunauyğunluqlarının və onlardan istifadə məsələlərinin sistemli əsasda öyrənilməsidir. 

İqtisadiyyatın predmeti insanın və ya toplumun iqtisadi münasibətlər sistemi, iqtisadi nəzəriyyənin predmeti isə bu münasibətlər sisteminin qanunauyğunluqlarının və onlardan cəmiyyətin rifahı üçün istifadə məsələlərinin öyrənilməsidir.

Təqbiət elmlərindən fərqli olaraq iqtisad elmi və nəzəriyyəsi qanunları deyil, qanunauyğunluqları öyrənir. Burada elm nöqteyi-nəzərindən qanunla qanunauyğunluğun fərqləndirilməsi çox vacibdir. Qanun obyektiv reallıq olmaqla, mövcudluq səbəbi insan təfəkkürünün fövqündə olan hadisədir, prosesdir, ardıcıllıqdır. Məsələn, fizika qanunları və s.

Qanunauyğunluq isə subyektiv reallıqdır və mövcudluq səbəbi insan təfəkkürü ilə nisbətən dərk oluna bilən prosesdir. Məsələn, iqtisadiyyatda tələb və ya təklif qanunauyğunluğu. Lakin, müasir elmi iqtisadi ədəbiyyatda bu, qanunauyğunluq deyil, qanun kimi adlandırılır. Elə, çəkdiyimiz misal üzərində fikri açıqlamağa çalışaq.

Mahiyyət etibarilə yanaşsaq, insanın əmtəəyə tələbinin onun dəyərinə, qiymətinə qarşı elastikliyi obyektiv deyil, subyektiv reallıqdır. Yəni, bunun əsasında insan davranışı dayanır. Davranış isə dəyişkəndir. Davranış fərdin istəklərinə əsaslanır. İstəklər də dəyişkəndir. İstəklər fərdin EQO-suna əsaslanır. EQO-da dəyişkəndir. Yəni insanın ya kamil EQO-su, ya da heyvani EQO-su onun istəklərini formalaşdıra bilər.

Qeyd olunanları ümumiləşdirsək bu nəticəyə gəlirik ki, iqtisad elminin və nəzəriyyəsinin başlıca vəzifəsi olaraq, insanların yüksək sosial-iqtisadi rifahı üçün dayanıqlı inkişafa malik iqtisadi sistem mövcud olmalıdır. Bu iqtisadi sistem üçün iqtisadi agentlərin, fəqrdlərin və bundan irəli gələrək institutların rasional davranışı mövcud olmalıdır. Rasional davranış üçün fərdin istəkləri rasional olmalıdır. Bu rasional istəklər isə o vaxt təzahür edər ki, fərdin heyvani EQO-su onun kamil EQO-suna tabe olsun, əksinə deyil.

Beləliklə, iqtisadi nəzəriyyə o zaman iqtisadi qanunauyğunluqların cəmiyyətin rifahı üçün istifadə məsələlərini doğru öyrənə bilər ki, o fərdin kamil EQO-sununun güclənməsi və fərdin başlıca hərəkverici qüvvəsinə çevrilməsi problemlərinə qədər enmiş olsun.

Yalnız bu halda iqtisadi nəzəriyyə elmin - iqtisad elminin başlıca vəzifəsinə nail olunmasına iddialı ola bilər. Əks halda o, daim hadisələrin təsvirçiliyi ilə məşğul olaraq “necə olmalıdır?” sualına deyil, “necədir?” sualına cavab verməklə kifayətlənəcək.

Ağanemət Ağayev