İqtisadiyyatın nəzəri əsaslarına fərqli yanaşmaların tarixi haqqında

Zamana görə dəyişən çoxsaylı məsələlərdən biri də iqtisadiyyatın nəzəri əsaslarına yanaşmalardır. Digər elm sahələrindən fərqli olaraq tarixən bu dəyişmələr daha böyük bucaq altında baş vermişdir. İqtisadi təlimlərin tarixi təhlili göstərir ki, iqtisadiyyatın nəzəri əsaslarına fərqli yanaşmalar təkcə əvvəlki nəzəri baza üzərində yeni, daha təkmil nəzəriyyələrin yaranmasından ibarət olmamışdır. Çox zaman iqtisadiyyatın yeni nəzəri əsasları əvvəlkilərin tamamilə inkarı üzərində qurulmuşdur.

İqtisadi təlimlərin tarixi inkişafı məsələlərini öyrənən müəlliflər iqtisadi nəzəriyyənin əsas prinsiplərinin tarixi inkişafın mərhələləri üzrə öyrənilməsini iqtisadi təlimlər tarixinin başlıca funksiyası hesab edir. Bu onu göstərir ki, iqtisadi nəzəriyyənin prinsipial əsasları tarixən dəyişkəndir.

Zaman-zaman yeni prinsiplərin irəli sürülməsi iqtisadi nəzəriyyənin bir elm istiqaməti kimi inkişafına xidmət etmişdir. Əsas məsələlərdən biri də ondan ibarətdir ki, tarixən yeni iqtisadi nəzəri prinsiplər meydana gəldikcə, irəli sürüldükcə əvvəlki iqtisadi nəzəriyyələr yox olmamış, iqtisadi təlimlər tarixinin mərhələlərindən birinə çevrilmişdir.

Beləliklə, iqtisadi təlimlərin tarixi “xəritə”si formalaşmışdır. Bu “xəritə”nin ən böyük üstünlüyü ondan ibarətdir ki, burada iqtisadi nəzəri təlimlərin keçmişdən bu günə gələn inkişaf yolunun gələcək istiqamətini fəhm etmək olur.

 İqtisadi təlimlərin ən qədim tarixinə qısa ekskursiya edək.

Hələ eramızın birinci minilliyindən başlayaraq IV əsrə qədər Qədim Yunanıstan və Qədim Roma mənbələrində cəmiyyətin inkişafının əsas məhsuldar qüvvəsi kimi qul əməyi ideyası önə çəkilir. Təbiidir, ona görə ki, quldarlıq quruluşuna malik cəmiyyətdə iqtisadi artımın başlıca elementlərindən biri qullar idi və o vaxtkı iqtisadi ideyalar cəmiyyətin ümumi təsərrüfatının böyüməsini qul əməyində görürdü. Məsələ bununla da yekunlaşmır. Dağınıq da olsa o vaxtkı iqtisadi ideyalar cəmiyyətin maddi rifahının təkcə mənbəyini deyil, yüksəlməsini də quldarlığın inkişafında görürüdü. Şübhəsiz ki, bu, quldarlıqdan daha yaxşı modelin mövcudluğunu görə bilməyən cəmiyyət üçün ən yaxşı iqtisadi təlim idi.

Gəlin, o dövrün iqtisadi ideyalarının mahiyyətinə cəmiyyətin bu günkü inkişaf nöqtəsindən baxaq. Dəhşətlidir, deyilmi?

Lakin, qeyd etdiyimiz Qədim Yunanıstan və Qədim Roma iqtisadi ideyaları nə qədər bəsit və ən əsası yanlış olsa da Kotton, Qrakxilin, Varro­n, Kolumella kimi o dövrün iqtisadi-nəzəri ideya müəllifləri bu gün də öz aktuallığını qoruyan dəyər, mənfəət, qiymət, təsərrü­fatın təşkili, aqrar islahatlar və digər məsələlərlə bağlı fikirlər irəli sürmüşlər. Bu, onu göstərir ki, əsas iqtisadi anlayışların təsvir edilməsi, onlar arasında əlaqələrin təbiətinin öyrənilməsinə başlanılması iqtisadi nəzəriyyənin başlıca vəzifəsi deyil, hələ başlanğıc vəzifələrindən biridir.  İqtisadi nəzəriyyənin başlıca vəzifələrinə giriş “necədir?” deyil, “necə olmalıdır?” sualının qoyuluşu ilə başlamalıdır. Yəni, iqtisadiyyatın nəzəri əsaslarının öyrənilməsi ilə məşğul olan elm daşıyıcıları “necədir?” sualında ilişib qalmaqla iqtisadi nəzəriyyəni cəmiyyətin mövcud dəyərlər sisteminin “yedəyinə” çevirmiş olurlar. Necə ki, quldarlıq cəmiyyətinin iqtisadi təlimləri belə idi.

Ardı var...

Ağanemət Ağayev