Kamil insan və kamil davranış (23)

“Təsvil” (özünü aldatma)

İnsan davranışının, o cümlədən iqtisadi davranışın əsasında onun düşünməsi durur.

Düşüncə seçimi müəyyən edir.

Təbii ki, fərd bu seçimdə özünə faydalı hesab etdiyinə yönəlir.

Fayda isə fərdin özü üçün yaxşı hesab etdiyidir.

Nəzəriyyəyə tə təcrübəyə görə, düşüncə seçimi müəyyən edəndə çox zaman yanılır.

Yəni, pisi yaxşı, yaxşını isə pis hesab edir.

İnsanda elə bir xasiyyət vardır ki, insan bir şeyə meyil salanda həmin şeyi bəzəkli, gözəl və faydalı göstərir.

Bu, təsvildir.

Yəni, insanın düşüncəsinin, istəklərinin (nəfsinin) onu aldatmasıdır.

Müasir psixologiya bu məsələni ətraflı öyrənir.

Deməli, təsvil insanın elə bir xasiyyətidir ki, məhz onun özünü aldadaraq ziyana salır.

Bu da nəticədə insanın yanlış və qeyri-rasional davranışına əsas yaradır.

M.Mütəhhərinin “Kamil insan” əsərindən istifadə olunmuşdur

Perfect man and perfect behaviour (22)

Egoism degrees

The third level of egoism is more complicated and interesting.

This is serious and deep psychological hitch, disease.

This mental state is not fit to logic.

For example, envy one of the obvious characters of the third level of egoism.

The philosophical entity of the envy is that, person prefer his own unhappiness than other’s happiness.

This mental state is alien for animals.

Only human can achieve this mental state, this mental abyss.

Namely, animal spirit cannot “develop” up to this level.

Just, for this reason person even with a little envy is villain and below from animal level.

From the one side, person’s psychological hitches are similar to human diseases.

So, some human diseases taking place secretly, but some are clearly.

Because of some psychological hitches taking place secretly, person incorrectly assumes that his soul and heart is honest.

Used from M.Motahhari “Perfect man”

Kamil insan və kamil davranış (22)

Mənəmliyin dərəcələri

Mənəmliyin üçüncü dərəcəsi daha mürəkkəb və maraqlıdır.

Bu, ciddi və dərin ruhi düyündür, xəstəlikdir.

Bu ruhi hal heç bir məntiqə sığmır.

Məsələn, mənəmliyin üçüncü dərəcəsinə aid bariz xasiyyətlərdən biri həsəddir.

Həsədin fəlsəfi mahiyyəti odur ki, fərd başqasının bədbəxtliyini öz xoşbəxtliyindən üstün tutur.

Bu ruhi halət heyvani məxluqlara yaddır.

Bu, yalnız insanın yetə biləcəyi ruhi haldır, ruhi uçurumdur.

Yəni heyvani ruh bu dərəcəyə qədər “inkişaf” edə bilmir.

Məhz, buna görə az da olsa həsədi olan insan heyvandan da rəzil və aşağıdır.

İnsanın ruhi düyünləri müəyyən mənada onun cismanı xəstəlikləri ilə oxşardır.

Belə ki, cismani xəstəliklərin bir qismi aşkar, digəri isə gizli yaşanır.

Ruhi düyünlərin də bir qismi gizli yaşandığı üçün, fərd ondan xəbərsiz olaraq, qəlbini, ruhunu pak hesab edir.

M.Mütəhhərinin “Kamil insan” əsərindən istifadə olunmuşdur

Perfect man and perfect behaviour (21)

Egoism degrees

Thus, the first level of egoism is targeting of person only to his material needs.

But the second level of egoism, unlike the first level is targeting of person to some psychological hitch, to some sick characters.

In this case, person wishes that, along with his personal benefits, the benefits had belonged only him.

For example, he strives to gain more and more wealth, after gaining enough material wealth for his needs.

Even, some secular philosophers noted these characteristics about attitude of the person to wealth.

For example, according to some proverbs, wealth is wealth till some quantity, after that this is enthusiasm and gambling.

Namely, in this case, the person’s target is moral need, not material need.

This moral need is sick condition.

The second level of egoism is more transitive that the first level.

So, in many times avidity is so high that, person doesn’t want to spend his wealth even for own material needs.

Used from M.Motahhari “Perfect man”

Kamil insan və kamil davranış (21)

Mənəmliyin dərəcələri

Beləliklə, mənəmliyin birinci dərəcəsi insanın yalnız öz maddi ehtiyaclarına hədəflənməsidir.

Mənəmliyin ikinci dərəcəsi isə birinci dərəcədən əlavə olaraq insanın müəyyən  psixoloji düyünlərə, xəstə xasiyyətlərə hədəflənməsidir.

Bu zaman fərd öz istəklərinə yönəlməklə yanaşı, həmin faydaların yalnız özünə məxsus olmasını arzulayır.

Məsələn, öz ehtiyacları üçün maddi sərvətə sahib olandan sonra, daha çox miqdarda sərvət sahibi olmağa can atır.

Hətta bir sıra dünyavi mütəfəkkirlər insanın sərvətə qarşı münasibətində bu xüsusiyyəti qeyd etmişlər.

Məsələn, bəzi aforizmlərə görə, sərvət (pul) müəyyən miqdara qədər sərvətdir, ondan sonra həvəsdir, azartdır.

Yəni, bu zaman insanın hədəfi maddi ehtiyac yox, ruhi ehtiyacdır.

Bu ruhi ehtiyac isə, xəstə ruhi halətdir.

Mənəmliyin ikinci dərəcəsi birinci dərəcəsinə nəzərən daha təsirlidir.

Belə ki, çox zaman hərislik o qədər güclü olur ki, insan sərvətini hətta öz ehtiyaclarına xərcləmək istəmir.

M.Mütəhhərinin “Kamil insan” əsərindən istifadə olunmuşdur

Perfect man and perfect behaviour (20)

Egoism degrees

Generally, according to Islamic ethic, there are 3 groups of person’s action and work:

1.  Ordinary actions.

In this case, the humanity of the person doesn’t appear.

From ethical point of view, this equals to the animal action: eating, protection for living, etc.

2.  Immoral actions.

Namely, actions that are below than animal degree: oppression, offense, etc.

3.  Moral actions.

Namely, actions that are above than animal degree - humanistic actions: selflessness, etc.

Circling, “tawaf” around himself is one of the degrees of egoism.

In this case, the motive of his actions is himself, the driving force of his actions is exactly his material interests.

From ethics point of view, this is ordinary action.

Used from M.Motahhari “Perfect man”

Kamil insan və kamil davranış (20)

Mənəmliyin dərəcələri

Ümuymilikdə, İslam əxlaqına görə, insanın əməli, işləri 3 qrupa bölünür:

1.  Adi işlər.

Bu halda insanın insaniyyəti üzə çıxmır.

Əxlaqi baxımdan bu, heyvanlar aləminin işi ilə eynidir: yemək, yaşamaq üşün qorunmaq və s.

2.  Əxlaqa zidd işlər.

Yəni, heyvani dərəcədən aşağı işlər: zülm etmək, haqqı qəsb etmək və s.

3.  Əxlaqi işlər.

Yəni, heyvani dərəcədən yuxarı, insani işlər: başqasının ehtiyacını öz ehtiyacından üstün tutmaq və s.

Mənəmliyin dərəcələrindən biri insanın özü ətrafında fırlanması, “təvaf” etməsidır.

Bu halda onun çalışmalarının nədəni özüdür, hərəkətverici qüvvəsi tam olaraq öz maddi maraqlarıdır.

Əxlaqa görə, bu, adi işdir.

M.Mütəhhərinin “Kamil insan” əsərindən istifadə olunmuşdur

Perfect man and perfect behaviour (19)

Valuation to “School of mind”

According to Islam, faith and action should be parallel and under equal degree.

Unlike other schools, faith and action cannot be sacrificed to each other.

From this point of view, the most philosophers’ concept of “perfect man” actually is the concept of “imperfect man”.

So, only one side of their “perfect man” is perfect.

Those philosophers’ “perfect man” actually only “statue of knowledge”.

He only knows and nothing else.

According to these concepts, perfect man is a creature that knows everything very well, that’s all.

So, perfectness is possible even the values like fervor, warmth, love, affection do not exist.

But, the Islamic school ignores this concept.

According to Islam, that “perfect man” is a universe that sits in the one corner.

From this point of view, that is immobile, imperfect.

Used from M.Motahhari “Perfect man”

Kamil insan və kamil davranış (19)

“Ağıl məktəbi”nə qiymət

İslama görə, iman və əməl paralel, bərabər dərəcəli olmalıdır.

Digər məktəblərdən fərqli olaraq, imanı əmələ, yaxud əməli imana qurban vermək olmaz.

Bu baxımdan, əksər filosofların “kamil insan” konsepsiyası, əslində “naqis insan” konsepsiyasıdır.

Yəni, onların “kamil insanı”nın yalnız bir tərəfi kamildir.

Bu filosofların “kamil insanı” əslində yalnız “bilik heykəli”dir.

O, yalnız bilir, başqa heç nə.

Bu konsepsiyalara görə, kamil insan hər şeyi yaxşı bilən varlıqdır, vəssalam.

Yəni, şövq, hərarət, məhəbbət, bağlılıq kimi dəyərlər olmasa da kamillik mümkündür.

İslam məktəbi isə bunu inkar edir.

İslama görə, həmin “kamil insan” “bir küncdə oturmuş dünyadır”.

Bu baxımdan o, hərəkətsizdir, naqisdir.

M.Mütəhhərinin “Kamil insan” əsərindən istifadə olunmuşdur

Perfect man and perfect behaviour (18)

Valuation to “School of mind”

Thus, according to this school, the entity, essence, origin of the man is his mind.

But, other organs (eyes, ears etc.) and feelings (imagine, panic, etc.) only are tools for this essence.

Surely, faith to the truth is aware about that.

To be aware is a mind issue.

But, to be aware about truth is not faith and perfection.

To understand and to be aware is not the end of the matter.

The second phenomena parallel with mind (to be aware) is also necessary for perfection and for faith to truth.

This phenomenon is sympathy and divine love.

So, according to the “School of mind”: perfection = mind (truly know the truth).

But, according to the Islam: perfection = mind (truly know the truth) + divine love (sympathy to truth).

The “School of mind” is near to perfection, but is not perfection.

According to Islam, the “School of mind” is not perfect because of looking to only one side of the truth.

Used from M.Motahhari “Perfect man”

Kamil insan və kamil davranış (18)

“Ağıl məktəbi”nə qiymət

Beləliklə, bu məktəbə görə, insanın mahiyyəti, cövhəri, zatı yalnız onun ağlıdır.

Digər üzvlər (göz, qulaq və s.) və hisslər (xəyal, vahimə və s.) isə yalnız bu mahiyyət üçün vasitələrdir.

Bəli, haqqa iman gətirmək onu tanımaqdır.

Tanımaq ağıl məsələsidir.

Lakin, təkcə haqqı tanımaq iman və kamillik deyil.

Dərk etməklə, tamınaqla iş bitmir.

Kamillik, yəni haqqa iman gətirmək üçün tanımaqla (ağılla) yanaşı ikinci fenomen də vacibdir.

Bu fenomen rəğbətdir, məhəbbətdir.

Deməli, “Ağıl məktəbi”nə görə, kamillik = ağıl (haqqı doğru tanımaq)

İslama görə isə, kamillik = ağıl (haqqı doğru tanımaq) + məhəbbət (haqqı sevmək).

“Ağıl məktəbi” kamilliyə yaxındır, lakin kamil deyil.

İslama görə, “ağıl məktəbi” haqqın yalnız bir üzünü gördüyü üçün kamil deyildir.

M.Mütəhhərinin “Kamil insan” əsərindən istifadə olunmuşdur

Perfect man and perfect behaviour (17)

Valuation to “School of mind”

Islam supports the concept of mind.

Because, Islam is based on evidence and proof.

Evidence and proof included in the concept on mind.

From this point of view, Islam substantially differs from Christianity.

According to Christianity, if faith exists, there is no need for thinking.

So, don’t ask the questions of “why” or “for what”, simply believe.

One of the main goals of Pastors is to prevent the attack of mind to area of faith.

But according to Islam, only mind and logic has a right to intervene to faith and ethics.

Asking to successor of Islam that:

-      Why do you believe in God?

He should not answer that:

-      I don’t have any evidence and proof, simply “I believe” or “I believe because my forefathers believed”.

So, forefathers did not believe, you’d be disbelieving?!

Used from M.Motahhari “Perfect man”

Kamil insan və kamil davranış (17)

“Ağıl məktəbi”nə qiymət

İslam ağıl konsepsiyasını müdafiə edir.

Çünki, İslam fəlsəfəsi dəlilə, sübuta əsaslanır.

Dəlil və sübut isə ağıl konsepsiyasına daxildir.

Bu baxımdan, İslam Xristianlıqdan əsaslı şəkildə fərqlənir.

Xristianlığa görə, iman varsa, düşünmək lazım deyil.

Yəni “niyə”, “nə üçün” suallarını vermə, sadəcə inan.

Keşişlərin əsas vəzifələrindən biri ağlın iman dairəsinə hücumunun qarşısını almaqdır.

İslama görə isə, yalnız ağıl və məntiq əxlaqa, imana müdaxilə etmək hüququna malikdir.

İslam davamçısından soruşsalar ki:

-      “Niyə Allaha inanırsan?”

Cavab verməli deyil ki:

-      “dəlilim yoxdur, sadəcə inanıram” və ya “ata-babalarım inanıb, mən də inanıram”.

Elə isə, ata-babaların inanmasaydılar, kafirmi olacaqdın?!

M.Mütəhhərinin “Kamil insan” əsərindən istifadə olunmuşdur

Perfect man and perfect behaviour (16)

Then Gandhi says:

-      There is only one truth in the world, that is love others by man as himself.

-      Actually, this is a way to perfection.

School of Property

Essentially, this school is alike to the “School of power”.

According to this school:

-      The ideas like “Perfect man should be philosopher”, “perfect man should reach to Allah” is meaningless and philosophical fiction.

-      If you want to reach perfection, try to gain, to benefit.

-      If you gain a lot of material wealth, you are perfect man.

-      Science is not necessary for wisdom of man.

-      Science is the tool for the acquisition of material things.

-      In this respect, science is not sacred.

-      The value of science for humanity is like the cow horns, lion teeth.

Used from M.Motahhari “Perfect man”

Kamil insan və kamil davranış (16)

Sonra Qandi deyir:

-      Dünyada yalnız bir yaxşılıq var ki, o da insanın başqasını özü kimi sevməsidir.

-      Məhz, bu, kamilliyə gedən yoldur.

Mülkiyyət məktəbi

Bu məktəb mahiyyət etibarilə daha çox “Qüdrət məktəbi”nə yaxındır.

Bu məktəbə görə:

-      “Kamil insan filosof olmalıdır”, “kamil insan Allaha çatmalıdır” kimi ideayalar, mənasızdır və fəlsəfi uydurmadır.

-      Kamala yetmək istəyirsənsə, daha çox bəhrələnməyə, yiyələnməyə çalış.

-      Maddi nemətlərdən çox bəhrələnsən, kamil insansan.

-      Elm insana hikmət üçün lazım deyil.

-      Elm maddi nemətlərin qazanılması üçün vasitədir.

-      Bu baxımdan, elm müqəddəs deyil.

-      Elmin bəşəriyyət üçün dəyəri inəyin buynuzu, şirin dişləri kimidir.

M.Mütəhhərinin “Kamil insan” əsərindən istifadə olunmuşdur

Perfect man and perfect behaviour (15)

School of Love

That is also called School of Self-knowledge.

According to this school:

-      all perfection of the man base on self-knowledge.

-      the main challenge to the man is “know yourself!”.

Actually this challenge had been done by all Prophets.

We meet this idea in Socrates too.

Also, Islamic Prophet said:

-      Who knows himself, he knows his Lord.

Gandhi writes in his book of “This is my religion”:

-      I learned 3 things that are my life lesson when I read “Opanishadha”:

1.  There is only one true in the world and that is self-knowledge.

2.  Who knows himself, he knows his Lord and all others.

3.  Self-control is a true freedom and justice. Capable of self-rule, can justly rule others too.

Used from M.Motahhari “Perfect man”