8-ci mövzu. Qədim iqtisadi təlimlər

Böyük mütəfəkkir Nəsi­rəddin Tusinin (1201-1274) başqa elm sahələri ilə yanaşı iqtisadi nəzəri biliklər sahəsində də qiymətli ideyaları vardır. “Əxlaqi-Nasiri” və “Dövlət maliyyəsi haqqında traktatları” əsərləri onun həm də professional iqtisadçı olduğunu göstərir.

O, iqtisad elmi haqqında deyir: “Bu elm hamının xeyrinə olan birgə əməyin həqiqi və ümumi inkişafı haqqında nəzəriyyədir. Bu elmin obyekti ictimai əməklə birlə­şən və beləliklə, istehsalı ən kamil təşkil edən insanlar müna­sibəti sistemidir. Deməli, hamı bu elmi öyrənməyə səy etmə­lidir ki, fəzilət sahibi olmağı bacarsın; əks halda rəftar və dav­ranışında səhvlərə yol verər”.

Buradan aydın görürük ki, dahi mütəfəkkir iqtisadi sistemin inkişafını birmənalı şəkildə əxlaq məsələləri çərçivəsində öyrənir.

N.Tusi iqtisad elminə “İstehsalı ən kamil təşkil edən insanlar münasi­bəti sistemi” kimi tərif verir. O, yazır ki, “Bu dünyada mövcudatın ən şərəflisi olan insanı kamilliyə çatdırmaq məqsədi güdən sənət, elm dünya sənətlərinin ən şərəflisi olmalıdır”.

O, hər kəsin baca­rığına görə işləməsini, əməyinə görə haqq almasını insanın maraqlarını təmin edən ən ədalətli prinsip hesab edir. O, həyatda, təcrübədə bu qanuna əməl edilmə­məsini ədalətin pozulması kimi qiymətləndirir. Bununla yanaşı o, insanların fəaliyyətinin qiymət­ləndiril­məsində, bölgüdə bərabərçiliyi də qəbul etmir. O, in­sanların fitri istedada, bacarığa, bilik səviyyəsi və sənətkarlıq dərəcəsi arasında mühüm fərq olduğunu göstərir və bunun nə­zərə alınmasını da tövsiyə etmişdir.

Buradan görürük ki, Tusi cəmiyyətdə ədalətsizliyi son nətiəcədə iqtisadi münasibətləri iflic edən ən böyük təhlükə kimi görür.

Ümumilikdə, Tusi ən kamil istehsal anlayışını bazis generator hesab edir. Bu rasional və ya kamil iqtisadi davranış ideyası cəmiyyətdə kamil insan probleminin başqa cür ifadəsidir.

Materialda M.X.Meybullyevin red. ilə 2002-ci ildə ç.o. “İqtisadi təlimlər tarixi” kitabının məlumatlarından istifadə olunmuşdur.

Ağanemət Ağayev