A180.2

Further:
As society has more and more individuals with logical and healthy values, the possibilities for the institutional environment of that society to become more development-oriented and sustainable are also expanding.
If the locomotive of a progressive and sustainable institution is its human structure, the key factor is the value system of the leader or chief.
An individual may have the group of superior values, but that does not mean the actual application of those values. That is to say, even the highest value can remain covertly, even subconscious.

A180.1

Ardı:
Cəmiyyətdə məntiqli, sağlam dəyərlərə malik fərdlər çoxaldıqca həmin cəmiyyətin institusional çevrəsinin də inkişaf yönümlü və dayanıqlı olması imkanları genişlənir.
Mütərəqqi və dayanıqlı institutun lokomativi onun insan tərkibirsə, bunun da əsas amili rəhbər, lider şəxsin, yaxud şəxslərin dəyərlər sistemidir.
Fərd irsi olaraq bir qrup üstün dəyərlərə malik ola bilər, lakin bu, hələ həmin dəyərlərin reallıqda tətbiqi demək deyildir. Yəni, ən üstün dəyər belə, hətta sona qədər üstüörtülü, pünhan şəkildə qala bilər.

A179.2

Continuation:
One of the most noteworthy aspects here is that when speak about institution values it means human values. Undoubtedly, the institute are the individuals who lead it. In other words, the organization is a parallel image of its owners that “painted in their colors”.
Simply, the application or implementation platforms of institutional values with individual values are different. Thus, the individual applies own values in his life, but applies the values that he wants to see in his institution in the policy and activity of that institution. İt means, in essence, the source of both group of values are same.

A179.1

Ardı:
Burada diqqətə layiq mühüm məqamlardan biri də odur ki, institutların dəyərləri deyiləndə, elə insani dəyərlər nəzərdə tutulur. Şübhəsiz ki, institut elə onu ərsəyə gətirən fərdlərin özüdür. Başqa sözlə, təşkilat, firma öz sahiblərinin “rənginə” boyanmış paralel obrazlarıdır.
Sadəcə, fərdi dəyərlərlə institusional dəyrlərin tətbiqi, realizasiyası platformaları fərqlidir. Belə ki, fədr özünəməxsus dəyəri həyatında, sahib olduğu institutda görmək istədiyi dəyəri isə onun siyasəti və fəaliyyətində tətbiq edir. Yəni, mahiyyət etibarilə hər iki qrup dəyərin mənbəyi birdir.

A178.2

Continuation:
For example, a company that produces harmful drinks, or any tobacco company, can promote public health in its strategic statements and advertisements. But there is no doubt that it is nothing more than a slogan.
Of course, no company, especially a firm that maximizes its profits, will advertise its negative values. The task of the appraiser here is to judge on the basis of its actual behavior.
The only and only way of veracity of any statement, idea, motto are behaviours, regardless of how strong, ancient, well-known business entities are.

Source used: https://examples.yourdictionary.com/examples-of-core-values.html

A178.1

Ardı:
Məsələn, zərərli içkilər istehsal edən firma, yaxud hər hansı bir tütün şirkəti özünün strateji bəyanatlarında, reklam çarxlarında ictimai sağlamlığı təbliğ edə bilər. Lakin, bunun şüardan artıq bir şey olmamasına şübhə yoxdur.
Əlbəttə, heç bir şirkət, xüsusilə də başlıca hədəfi mənfəətini maksimallaşdırmaq olan bir firma neqativ dəyərləri reklam etməyəcəkdir. Burada qiymət verən tərəfin vəzifəsi isə onun faktiki davranışları əsasında mühakimə yürütməkdir.
Nə qədər güclü, qədim, tanınmış biznes subyekti olmasından qətiyyən asılı olmayaraq, istənilən bəyanatın, ideyanın, şüarın həqiqiliyinin yeganə və yeganə yolu davranışlardır.

İstifadə olunmuş mənbə: https://examples.yourdictionary.com/examples-of-core-values.html

A177.2

Determination of institutional values
Organizations can easily express their core values. For example, an organization may claim its adherence to higher values, such as transparency, integrity, and justice in its policy documents. However, it is still nothing but the verbal expression of those values and the claim that they really exist.
As proof of each claim is required, there is a need for proof of the true existence of values. Undoubtedly, the most obvious indication of this is behavior. Thus, the best way to determine the values of an institutional unit is to follow its behavior, that is, its activity.

A177.1

İnstitusional dəyərlərin müəyyənləşdirilməsi
Təşkilatlar, qurumlar öz əsas dəyərlərini rahat ifadə edə bilərlər. Məsələn, təşkilat özünün siyasət sənədlərində şəffaflıq, dürüstlük, ədalət və s. kimi ali  dəyərlərə sadiqliyini iddia edə bilər. Lakin, bu, hələ ki, həmin dəyərlərin şifahi ifadəsindən, onun həqiqətən mövcudluğunun iddiasından başqa bir şey deyil.
Hər bir iddianın sübutu tələb olunduğu kimi, dəyərlərin də həqiqi mövcudluğunun sübutuna ehtiyac vardır. Şübhəsiz ki, bunun sübutunun ən bariz göstəricisi davranışlardır. Beləliklə, institusional vahidin dəyərlərini müəyyənləşdirməyin ən yaxşı yolu onun davranışlarını, yəni fəaliyyətini izləməkdir.

A176.2

Continuation:
More can be added to this list as following:
 Spirit of adventure
 Respect
 Fitness
 Courage
 Education
 Perseverance
 Patriotism
 Service to others
 Environmentalism, etc.

A176.1

Ardı:
Bu siyahıya daha növbətilərini belə əlavə etmək olar:
 Macəra ruhu
 Hörmət
 Yararlılıq
 Cəsarət
 Təhsil
 Dözümlülük
 Vətənpərvərlik
 Başqalarına xidmət
 Ətraf mühitə qayğı və s.

A175.2

Continuation:
The following values also can be added to this list:
 Creativity
 Motivation
 Positivity
 Optimism
 Good humor
 Spirit of adventure
 Passion
 Compassion

S175.1

Ardı:
Həmçinin bu siyahıya növbəti dəyərləri də əlavə etmək olar:
 Yaradıcılıq
 Motivasiya
 Pozitivlik
 Nikbinlik
 Yaxşı əhval ruhiyyə
 Macəra ruhu
 Ehtiras
 Şəfqət

A174.2

Continuation:
The values that any institutional unit would like to own include:
 Honesty
 Loyalty
 Reliability
 Commitment
 Open-mindedness
 Consistency
 Efficiency
 Innovation

A174.1

Ardı:
Hər hansı institusional vahidin sahib olmaq istəyəcəyi dəyərlərə aşağıdakıları aid etmək olar:
 Dürüstlük
 Sadiqlik
 Etibarlılıq
 Öhdəçilik
 Açıq fikirlilik
 Ardıcıllıq
 Səmərəlilik
 Yenilik

A173.2

Continuation:
In general, there are many values that can serve as the core value of an institutional environment.
At first glance it seems that to be one of the best or the best one, you must have all these values without exception. Because, theoretically, the most important condition of perfection is the ability to combine all the attributes of perfection.
However, in fact, even just a few of them can truly be the foundation for successful work for any institute or organization.

A173.1

Ardı:
Bütövlükdə isə institusional çevrənin əsas dəyəri kimi yer ala biləcək xeyli dəyərlər mövcuddur.
İlk baxışdan belə görünür ki, ən yaxşı, yaxud ən yaxşılardan biri olmaq üçün istisnasız olaraq bütün bu dəyərlərə sahib olmaq lazımdır. Çünki, nəzəri baxımdan kamilliyin mühüm şərti bütün kamil sifətləri özündə cəm edə bilməkdən ibarətdir.
Lakin, təcrübədə hətta onlardan sadəcə bir neçəsinə həqiqətən sadiq olmaq bu və ya digər təşkilat, qurum üçün uğurlu fəaliyyətin təməli ola bilər.

A172.2

Continuation:
Also, the following are examples of core values of companies, businesses and organizations:
• Commitment to helping poor people.
For example, the TOMS shoe company provides a pair of shoes to each person who needs it.
TOMS shoe company gives away a pair of shoes to a needy person for every pair it sells in order to reduce poverty and improve the lives of others.
• The commitment to building strong communities.
For example, the Shell oil company donates millions of dollars to the University of Texas to promote higher education and to direct employee donations.

A172.1

Ardı:
Həmçinin şirkət, müəssisə və təşkilatların əsas dəyərlərinin nümunələri kimi aşağıdakıları da qeyd etmək olar:
• İmkansız şəxslərə kömək etmək öhdəliyi.
Məsələn, “TOMS” ayaqqabı şirkəti, yoxsulluğun azaldılması və başqalarının həyatını yaxşılaşdırmaq məqsədi ilə satdığı hər bir cüt qarşılığında ehtiyacı olan şəxsə bir cüt ayaqqabı verir.
• Güclü icmaların yaradılması öhdəliyi.
Məsələn, “Shell” neft şirkəti ali təhsili inkişaf etdirmək və işçilərin xeyriyyəçi ianələrini yönəltmək üçün Texas Universitetinə milyonlarla dollar bağışlayır.

A171.2

Continuation:
The following are next examples of core values of companies, businesses and organizations:
 Corporate social responsibility, especially environmental behavior.
 Commitment to be helpful and to do good for everyone.
For example, the well-known Google company considers value for itself to create and manage a comprehensive web search engine that is accessible to all.

A171.1

Ardı:
Şirkət, müəssisə və təşkilatların əsas dəyərləri kimi növbəti nümunələri belə qeyd etmək olar:
 Korporativ sosial məsuliyyət, xüsusilə də ekologiyaya, ətraf mühitə uyğun davranış.
 Bütün hər kəs üçün faydalı olmaq, yaxşılıq etmək öhdəliyi.
Məsələn, məşhur “Google” şirkəti hamı üçün əlyetərli olan əhatəli bir veb axtarış sistemini yaratmağı və idarə etməyi özü üçün dəyər hesab edir.

A170.2

Continuation:
However, other values and principles of activity are no different for the corporate sector, whose main function is to make and maximize profits.
The following are some of the key values of companies, businesses and organizations:
 Commitment to sustainable activity;
 Commitment to innovation and excellence. For example, Apple is known for its commitment to innovation that it perceives as its core value. This is reflected in their slogan "Think Different". (to be continued)

A170.1

Ardı:
Hərçənd ki, əsas amalı mənfəət qazanmaq və onu maksimallaşdırmaq olan korporativ sektor üçün də digər dəyər və fəaliyyət prinsipləri yad deyildir.
Şirkət, müəssisə və təşkilatların əsas dəyərləri kimi aşağıdakı nümunələri qeyd etmək olar:
 Dayanıqlı fəaliyyətə sadiqlik;
 Yeniliyə və mükəmməlliyə sadiqlik. Məsələn, “Apple” şirkəti özünün əsas dəyəri kimi qəbul etdiyi yeniliyə bağlılığı ilə tanınır. Bu, onların "Fərqli Düşün" şüarları ilə təcəssüm olunur. (ardı var)

A169.2

Continuation:
The institutional environment also has its own system of values.
Usually these systems of values are expressed and presented as the principles of the institution. Especially in an institutional environment where the main goal is not to make a profit, namely:
- in state organizations;
- in public institutions;
- in international or regional regulatory and support organizations and so on
these values, or principles are more solemnized.

A169.1

Ardı:
İnstitusional çevrə də özünəməxsus dəyərlər sisteminə malikdir.
Adətən bu dəyərlər sistemi təşkilatın prinsipləri kimi ifadə olunur və təqdim olunur. Xüsusilə də əsas məqsədi mənfəət əldə etmək olmayan institusional çevrədə, yəni:
- dövlət qurumlarında;
- ictimai institutlarda;
- beynəlxalq, yaxud regional tənzimləmə və yardım təşkilatlarında və s.-də
bu dəyərlər, yaxud prinsiplər daha təntənəli surətdə önə çəkilir.

A168.2

Continuation:
One of the important factors for the formation of values is the conditions.
Theoretical sources examining the values indicate that in the context of negative relationships, fears and uncertainties about the future, values for the individual(s) are formed according to these conditions.
Here are some examples:
 The belief that the world is a cruel place and that only the strong can survive;
 The belief that people are powerless to change their destiny or personal status;
 A belief in not deserving of good things and relationships in life;
 The belief that people are fundamentally insecure and without love;
 The belief that life is completely meaningless.

A168.1

Ardı:
Dəyərlərin formalaşması üçün mühüm amillərdən biri şəraitdir.
Dəyərləri öyrənən nəzəri mənbələrdə qeyd olunur ki, mənfi münasibətlər şəraitində, qorxu və gələcəyə inanmsızlıq halında fərd(lər) üçün o şəraitə uyğun dəyərlər formalaşır.
Bunlara aşağıdakıları misal göstərmək olar:
 Dünyanın kökündən qəddar bir yer olduğuna və yalnız güclülərin yaşaya biləcəyinə inam;
 İnsanların öz talelərini və ya şəxsi vəziyyətlərini dəyişdirməkdə aciz olduqlarına inam;
 Həyatda yaxşı şeylərə və münasibətlərə layiq olmamağa inam;
 İnsanların kökündən etibarsız və sevgisiz olduğuna inam;
 Həyatın tamamilə mənasız olduğuna inam.

A167.2

Further:
In itself, that is, if all other factors are constant, each value is neutral. Neither is it good or bad. Even at first glance, the feeling of compassion, which gives a completely positive impression, is an unfavorable, negative feature in the face of oppression.
However, if other factors are unstable, we can estimate the values. For example, a value that can place one's will and interests on the opposite side without any logical basis can never be positively assessed. Because the way to dictate is to block logic and reasoning power, which is essentially irrational and ineffective.

A167.1

Ardı:
Özlüyündə, yəni bütün digər amillərin sabit halında hər bir dəyər neytraldır. Nə yaxşıdır, nə də pis. Hətta ilk anlamda bütünlüklə pozitiv təəssürat bağışlayan mərhəmət hissi zülmün qarşısında yersizdir, neqativ xüsusiyyətdir.
Lakin, digər amillərin sabit olmadığı halda biz dəyərləri qiymətləndirə bilirik. Məsələn, heç bir məntiqi əsas olmadan öz iradəsini və maraqlarını qarşı tərəfə diqtə edən dəyər heç zaman müsbət qiymətləndirilə bilməz. Çünki, diqtə yolu məntiq və düşüncə gücünün bloklaşdırılmasıdır ki, bu da mahiyyət etibarilə qeyri-rasionaldır, qeyri səmərəlidir.

A166.2

Continuation:
The inferior nature of the inferior beings cannot be considered of high value for man when these qualities are freely acquired.
Thus, a person's value is an indication of the high quality that he or she possesses in a volitional, mental way.
As a result, the values that a person has in mind, will, and therefore are considered to be genuine, are of two types:
- First, the values initially formed as endogenous;
- Second, the values formed by the subsequent mental denial of the value initially regarded as exogenous.

A166.1

Ardı:
İnsandan aşağı varlıqların rahat şəkildə sahib olduqları bu xasiyyətlər isə qeyri-ixtiyari əldə olunduğu zaman insan üçün ali dəyər sayıla bilməz.
Deməli, insanın bir dəyərə sahib olması o zaman yüksək keyfiyyət göstəricisidir ki, o, buna əqli, iradi yolla sahib olmuş olsun.
Nəticə etibarilə insanın əqli, iradi yolla sahib olduğu və buna görə də əsl hörmətəlayiq hesab olunan dəyərlər isə iki cür formalaşır:
- Birincisi, ilkin olaraq endogen kimi formalaşan dəyərlər;
- İkincisi, ilkin olaraq eqzogen kimi qəbul edilən dəyərin sonradan əqli inkarı ilə formalaşan dəyərlər.

A165.2

Continuation:
There is a need for a qualitative analysis of the values that an individual has in his current state and that directs his behavior.
In itself, a value does not yet provide a basis for quality assessment.
For example:
- personal hygiene;
- love for native people;
- protest against violence and so on
even are the values in itself, but inhuman beings also own these.

A165.1

Ardı:
Fərdin cari vəziyyətdə sahib olduğu, onun davranışlarını yönəltdiyi dəyərlərin keyfiyyət təhlilinə ehtiyac vardır.
Özü-özlüyündə bir dəyər hələ keyfiyyət qiymətləndirməsinə əsas vermir.
Məsələn:
- şəxsi gigiyena;
- doğmalara sevgi;
- zülmə etiraz və s.
özülüyündə bir dəyərdirsə, buna qeyri-insani varlıqlar da sahibdir.

A164.2

Continuation:
The factors of the second group can also be classified into two distinct subgroups:
- irrelevant (involuntary);
- volitional factor
Thus, the classification we conduct shows that the individual is the author of only one group of values systems that form the basis of his behavioral system.
That is to say, a person can have numerous and powerful values. But more important is how they achieve those values.

A164.1

Ardı:
İkinci qrup amilləri də 2 fərqli alt qrupda təsnifləşdirmək olar:
- qeyri-iradi;
- iradi amil
Beləliklə, apardığımız təsnifləşdirmə göstərir ki, fərdin davranışlar sisteminin əsasını təşkil edən dəyərlər sisteminin yalnız bir qrupunun müəllifi özüdür.
Yəni, insan çoxlu sayda və güclü dəyərələrə sahib ola bilər. Lakin, bundan da önəmli olan həmin dəyərlərə necə nail olmasındadır.

A163.2

Continuation:
Generally, the factors that shape human core values can be classified into two groups:
- exogenous factors;
- endogenous factors.
Family, close social circle, educational and training institutions, and the social framework as a whole are among the first group factors.
The second group includes:
- physiological, anatomical factor (genetic)
- mental, cognitive factor.

A163.1

Ardı:
Ümumilikdə insanın bazis dəyərlərini formlaşdıran amilləri iki qrupda təsnifləşdirmək olar:
- eqzogen amillər;
- endogen amillər.
Ailə, yaxın sosial çevrə, təlim və tərbiyyə institutları, bütövlükdə ictimai çərçivə birinci qrup amillər sırasındadır.
İkinci qrupa isə aşağıdakılar aiddir:
- fizioloji, anatomik amil (genetik)
- əqli, idraki amil.

A162.2

Continuation:
We have listed the foregoing in the order of time sequence. That is, until the individual's thinking ability is formed, its value system is formed by the contribution of external sources.
Starting from the instinctive (non-voluntary) phase of his life, the foundation of his value system is based on natural harmony by taking impulses from the person's closest circle.
It starts with distinguishing between good and bad. However, if we take a more fundamental approach, a good and bad distinction has been laid before this – in the inborn level (by the genetic information system).

A162.1

Ardı:
Yuxarıda sadalananları əsasən zaman ardıcıllığı üzrə düzdük. Yəni, fərdi təfəkkür qabiliyyəti formalaşana qədər onun dəyərlər sistemi kənar mənbələrin töhfəsi ilə formalaşır.
Həyatının qeyri-ixtiyari (qeyri-iradi) mərhələsindən başlayaraq təbii ahənglə fərdin ən yaxın dairəsindən impulslar almaqla onun dəyərlər sisteminin təməli qoyulur.
Bu, yaxşı və pisin fərqləndirilməsi ilə başlanır. Lakin, daha fundamental yanaşsaq bundan da öncə fitri səviyyədə (genetik məlumatlar sistemi ilə) yaxşı və pis ayrıcılığının əsası qoyulmuşdur.

A161.2

Continuation:
At the individual level, the following are the sources (factors) that form the basic (core) values of the person:
- parents and other family members;
- close social circle;
- educational institutions;
- public area;
- public institutions, including the state;
- public institutional framework;
- the personal thinking ability that able to criticize own outlook;
- others.

A161.1

Ardı:
Fərdi səviyyədə insanda bazis dəyərlərini formlaşdıran mənbələr (amillər) aşağıdakılardır:
- valideynlər və digər ailə üzvləri;
- yaxın sosial çevrə;
- təhsil təsisatları;
- ictimai düzən;
- dövlət başda olmaqla ictimai institutlar;
- ictimai institusional çərçivə;
- şəxsi dünyagörüşünü tənqidinə qabil şəxsi təfəkkür qabiliyyəti;
- digərləri.

A160.2

Continuation:
In a number of sources, the following are listed as key values that people have or want to possess:
- a belief, or lack thereof, in the highest power (God) or affiliation with religious / idealistic institutions;
- a belief in the superior power of material resources (wealth, money, etc.);
- the belief that family is the most important thing in life;
- the belief that correctness, honesty, manliness, chastity are always the right policy;
- a belief in the importance of maintaining a healthy work / life balance.

A160.1

Ardı:
Bir sıra mənbələrdə insanların bu və ya digər keyfiyyətdə malik olduqları, yaxud malik olmaq istədikləri əsas dəyərlər kimi aşağıdakılar sadalanır:
- Ən ali gücə (Allaha) etiqad, yaxud etiqadsızlıq və ya dini/idealist institutlara mənsubiyyət;
- Maddi resursların (sərvətin, pulun və s.) üstün gücünə inam;
- Ailənin həyatda ən fundamental əməhiyyət daşımasına inam;
- Dürüstlüyün, vicdanllılığın, qeyrətin, ismətin hər zamanda ən doğru siyasət olmasına inam;
- Sağlam iş/həyat balansına malik olmağın vacibliyinə inam.

A159.2

Continuation:
Values are the main reason for the mutual rapport between individuals and institutions. Just, common values allow for intimacy.
This approach is also a criterion. So, when you want to determine the values that any individual owns and holds it is possible to define:
- its communication parties;
- then the values of those parties.

A159.1

Ardı:
Şəxslərin, eləcə də institutların qarşılıqlı yaxınlaşmalarının əsas səbəbi dəyərlərdir. Məhz, ortaq dəyərlər ünsiyyət yaxınlığına imkan verir.
Bu yanaşma həm də bir meyardır. Belə ki, ayrılıqda bir şəxsin sahib olduğu, üstün tutduğu dəyərləri müəyyən etmək istədikdə:
- öncə onun ünsiyyət tərəflərini;
- bundan sonra isə həmin tərəflərin dəyərlərini
müəyyən etmək mümkündür.

A158.2

Continuation:
In another approach, values, both at the personal and institutional levels, are their fundamental beliefs. Principles derived from values dictate behavior by helping to distinguish between good and bad.
Also the values are presented as an important factor in the activities of organizations. It is precisely the values that organizations identify and prioritize are the most important criteria for evaluating their strategic and operational performance. Among the values of organizations may also be established priorities.

A158.1

Ardı:
Başqa bir yanaşmada qeyd olunur ki, istər şəxsi, istərsə də institusional səviyyədə dəyərlər onların fundamental inanclarıdır. Dəyərlərdən doğan prinsiplər yaxşı ilə pisi fərqləndirməyə kömək etməklə davranışlara diktə edir.
Dəyərlər həm də təşkilatların fəaliyyətlərində mühüm amil kimi təqdim olunur. Məhz, təşkilatların müəyyən etdiyi və üstün tutduğu dəyərlər onların strateji və əməliyyat fəaliyyətinə qiymət vermək üçün ən bariz meyarlardır. Təşkilatlarda dəyərlərin öz arasında da prioritetlik müəyyən oluna bilər.

A157.2

Continuation:
Also, values are the criteria that people use to explain the purpose of a different way of life.
As a result, if the activities of person and his behavior as a whole is in harmony with his values:
- life is good;
- man is satisfied and pleased.
Also, on the contrary, everything is wrong in conflict with personal values. This is probably the most obvious condition and criterion for dissatisfaction.

A157.1

Ardı:
Həm də dəyərlər insanın yönəldiyi fərqli həyat yolunun məqsədini izah etmək üçün istifadə etdiyi meyarlardır. 
Nəticədə insanın gördüyü işlər, bütövlükdə onun davranışları dəyərləri ilə uyğundursa:
- yaşam xoşdur;
- insan məmnun və razıdır.
Eləcə də əksinə, şəxsi dəyərlərlə ziddiyyətdə hər şey yanlış məcradaymış kimidir. Bu, qeyri-məmnunluğun bəlkə də ən bariz vəziyyəti və meyarıdır.

A156.2

Continuation:
Values for a person play role of platform to judge about:
- good or bad;
- desirable or undesirable.
Another definition says that values are things that people believe are important in their lives and activities.
They define (or should) the priorities of person.

A156.1

Ardı:
Dəyərlər insan üçün bir nəsnənin:
- yaxşı, yaxud pis olması;
- arzuolunan olub olmaması
barədə hökm vermək üçün platforma rolunu oynayır.
Başqa bir tərifdə deyilir ki, dəyərlər insanın həyatında və fəaliyyətində mühüm olduğuna inandığı şeylərdir.
Onlar insanın prioritetlərini müəyyən edirlər (yaxud etməlidirlər).

A155.2

Continuation:
Justice, freedom of thought, solidarity, patriotism, respect for the law, tolerance, responsibility, diligence, hospitality, helpfulness and so on are all of these moral values.
In other philosophical sources we see a more interesting approach to value.
It is believed that, the value is that people are interested, loved, or cared about. In this sense, value motivates human behavior.

A155.1

Ardı:
Adillik, azad fikirlilik, birlik, vətənsevərlik, qanunlara hörmət, tolerantliq, məluliyyətlilik, çalışqanlıq, qonaqpərvərlik, yardımsevərlilik və bunun kimi digərləri həmin mənəvi dəyərlərdən hesab olunur.
Digər fəlsəfi mənbələrdə dəyər məsələsinə daha maraqlı rakursdan yanaşmanın şahidi oluruq.
Burada hesab olunur ki, dəyər o şeydir ki, insanlar onun barəsində maraqlıdırlar, əndişədədirlər, yaxud onun qayğısını çəkirlər. Bu mənada dəyər insanın davranışını motivə edir.

A154.2

Continuation:
The concept of material value can be more easily explained. It is mainly related to the formation, use or exchange of material assets that are based on material values.
There are different views on the phenomenon of moral value. For example, in some philosophical sources the concept of moral value is explained as follows:
Moral value is the cognition, goals, moral norms and beliefs that many members of any social group or community believe and admit for maintaining their physical and spiritual existence.

A154.1

Ardı:
Maddi dəyər anlayışı daha rahat izah oluna bilir. Maddi dəyər üzərində dayandığı maddi varlığın əsasən ya formalaşması, ya istifadəsi, ya da mübadiləsi ilə bağlı meydana gəlir.
Mənəvi dəyər fenomeninə isə fərqli baxışlar mövcuddur. Məsələn, müəyyən fəlsəfi mənbələrdə mənəvi dəyər anlayışına aşağıdakı kimi izah verilir:
Mənəvi dəyər özünün fiziki və mənəvi varlığını qoruyub saxlamaq, yaşatmaq üçün hər hansı sosial qrup və ya cəmiyyətin əksər üzvlərinin doğru və lazımlı olduğuna inanıb qəbul etdikləri ortaq dünyagörüş, məqsəd, əxlaq normaları və inanclardır.

A153.2

Continuation:
So we can say that he is needlessly or that he is the only needy for needlessness. In this case the value is in the deepest layer. That spiritual liberty is the highest value of that thinker.
There is no means beyond him to disrupt his spiritual balance. It also means that there is no material or moral exogenous value that pursuing him.
Keeping him away from this higher value needs to demote him to poor values, but that is already too late. No one will change it for the poor ones who has attained the highest value and the pleasure.

A153.1

Ardı:
Beləliklə, deyə bilirik ki, o, ehtiyacsızdır, yaxud da yeganə ehtiyacı ehtiyacsızlıqdır. Bu halda dəyər ən dərin qatda yerləşmişdir. Bu təfəkkür sahibinin malik olduğu ali dəyər məhz həmin ruhi müstəqillikdir.
Ondan kənarda yerləşən elə bir vasitə yoxdur ki, onun rihi müvazinətini aradan aparsın. Bu isə eyni zamanda o deməkdir ki, onu öz ardınca yedəkləyəcək nə maddi, nə də mənəvi eqzogen dəyərlər mövcud deyil.
Onu bu ali dəyərdən uzaq salmaq üçün aşağı, cılız dəyərlərə endirmək lazımdır ki, bu isə artıq gecdir. Ali dəyərə və bunun yaratdığı məmnunluğa yetişən kəs bunu kiçik həzzlərə dəyişməyəcəkdir.

A152.2

Continuation:
The only value is the needlessness which that feature makes the owner of that value unquestionably superior in any management system. Here, in the sense of needlessness, we mean inner, spiritual freedom from both material and moral point of view.
In this case, the personage does not really want anything but a full, perfect liberty. İn deeply essence, he has no desire. The only desire is to protect that higher freedom.
He has a desire, but that is not out of him. He is not in need of any externality, material or spiritual thing.

A152.1

Ardı:
Yeganə dəyər ehtiyacsızlıqdır ki, bu xüsusiyyət həmin dəyərin sahibini istənilən idarəetmə sistemində birmənalı olaraq üstün tərəfə çevirir. Burada ehtiyacsızlıq deyəndə həm maddi, həm də mənəvi baxımdan daxili, ruhi azadlıq nəzərdə tutulur.
Bu zaman tərəf əslində tam, mükəmməl hürriyyətdən başqa heç nə istəmir. Dərin mahiyyət etibarilə onun heç bir istəyi yoxdur. Yeganə istəyi həmin ali azadlığını qorumaqdır.
Onun istəyi vardırsa da ondan kənarda deyildir. O, heç bir kənar amildən, maddi və ya mənəvi nəsnədən ehtiyaclı deyildir.

A151.2

Continuation:
As the value of an individual as well as the value of the community is essentially shallow, and it is easier to manage it. For example, in a system with the material value, the cost (weight, difficulty) of management equals to the value of that pecuniary.
Similarly, in a system loaded with moral values, the maintenance of those spiritual values becomes an essential element of governance.
Undoubtedly, because of the moral values are deeply rooted than material values, here the management process is deep, complex and interesting.

A151.1

Ardı:
Fərdin, eləcə də toplumun dəyərləri mahiyyət etibarilə dayaz olduqca onun idarə edilməsi daha rahatdır. Məsələn, maddi dəyərlərlə kifayətlənən sistemdə ümumilikdə idarəetmənin xərci (çəkisi, çətinliyi) həmin maddiyyatın dəyəri qədərdir.
Eynilə, maddi ilə yanaşı mənəvi dəyərlərlə yüklənmiş sistemdə həmin mənəvi dəyərlərin təmin edilməsi idarəetmənin vacib elementinə çevrilmiş olur.
Şübhəsiz ki, mənəvi dəyərlər maddi ilə müqayisədə daha dərində kök saldığı üçün idarəetmə prosesi dərin, mürəkkəb və maraqlıdır.

A150.2

Continuation:
Three important impulses are used in the management of the individual, the collective, and the larger human collections:
- avoid;
- motivation;
- discouragement (demotivation).
The most effective way to use the impulses starts with defining a values system of managed individual (or managed people). Here individual and collective values require unity on the one hand and a different (special) approach on the other hand.

A150.1

Ardı:
Fərdin, kollektivin, eləcə də daha böyük insan toplumlarının idarə edilməsində əsasən üç mühüm impulsdan istifadə olunur:
- çəkindirmək;
- həvəsləndirmək (motivasiya);
- ruhdan salmaq (demotivasiya).
Sadalanan impulslardan ən effektiv istifadə etməyin yolu idarə olunanın (yaxud idarə olunanların) dəyərlər sisteminin müəyyən edilməsindən başlayır. Burada fərdi və kollektiv dəyərlər bir tərəfdən vəhdət, digər tərəfdən fərqli (xüsusi) yanaşma tələb edir.

A149.2

Continuation:
How important is the phenomenon of value for those who manage people?
Regardless of any institutional level, all methods of individual, collective and mass management are related to values.
Values are the most important tool in management. In other words, if the whole system of behavior of an individual or a whole set of people is like a train, the values are its steam. Thus, grasping to the values will allow you to regulate all behaviors.

A149.1

Ardı:
Dəyər fenomeni insanları idarə edənlər üçün nə qədər vacibdir?
Hər hansı bir institusional səviyyədə olmasından asılı olmayaraq fərdi, insan toplumunu, kollektivi, kütləni idarə etmənin bütün metodları dəyərlərlə bağlıdır.
Dəyərlər idarəetmədə ən ümdə vasitə, tutacaqdır. Başqa cür ifadə etsək, əgər fərdin, yaxud insan toplumunun bütün davranışlar sistemi bir qatar kimidirsə, dəyərlər onun paravozudur. Beləliklə, dəyərlərdən yapışmaq bütün davranışları tənzimləməyə imkan verəcəkdir.

A148.2

Continuation:
So, by nature, it is a superior joy or pleasure that it is:
- not be transient, ie permanent;
- or relatively constant, that is, does not disappear quickly.
Thus, the value is greater and higher which combined with the above listed joy and pleasure.
The greatest benefit for a person of the value with such nature is that it holds in the shade other – lower values. As a result, the human spirit does not degrade to the level of weak values.

A148.1

Ardı:
Deməli təbiəti etibarilə o sevinc, yaxud həzz üstündür ki:
- ya keçici olmasın, yəni daimi olsun;
- ya da nisbətən qalıcı olsun, yəni tez aradan getməsin.
Beləliklə, yuxarıda sadalanan sevinc və həzzə birləşən dəyər daha üstündür, alidir.
Bu cür təbiətə malik dəyərin insan üçün ən böyük faydası odur ki, həmin ali dəyər digər – daha aşağı dəyərləri öz kölgəsində saxlayır. Nəticədə insanın ruhu zəif dəyərlərin səviyyəsinə tənəzzül etmir.

A147.2

Continuation:
The main objective criterion here is benefit for human being that created by the value. That is, the value is higher, or superior, that the person possessing it:
- to gain first of all something material or spiritual;
- as well as that gain should be greater and more permanent.
In fact, the goal that a person deliberately or unknowingly strives for is simply his or her mental comfort. The highest state of spiritual comfort is pure joy or pleasure. Mental joys and pleasures are different from durability and sustainability point of view.

A147.1

Ardı:
Burada başlıca obyektiv meyar dəyərin insan üçün yaratdığı faydadır. Yəni o dəyər üstündür ki, yaxud alidir ki, ona sahib olmaqla insan:
- əvvəla maddi, yaxud mənəvi nələrsə qazansın;
- habelə həmin qazanc daha üstün və qalıcı olsun.
Əslində insanın bilərəkdən, yaxud bilməyərəkdən can atdığı hədəf, məqsəd yalnız onun ruhi rahatlığıdır. Ən ali ruhi rahatlıq halı isə xalis sevinc, yaxud ruhun həzzidir. Ruhi sevinc və həzzlər də öz növbəsində davamlılığına, qalıcılığına görə fərqlidir.

A146.2

Continuation:
According to some approach, the issue of good or bad, higher or skinny value is insignificant classification. Here it is considered that only owner’s attitude the the value is important. Value can be considered as skinny, but the main point is that the value is higher for the owner himself.
Even for the value that is considered valuelessness from otherone’s point of view, the person is willing to sacrifice his life.
However, there are objective approaches to the issue of value. This results from an objective evaluation of values.

A146.1

Ardı:
Yaxşı və ya pis, ali və ya cılız dəyər məsələsi bir qrup yanaşmaya görə əhəmiyyətsiz bölgüdür. Burada belə hesab olunur ki, dəyərə yalnız onun sahibinin qiyməti önəmlidir. Dəyər cılız hesab oluna bilər, fəqət əsas məsələ odur ki, şəxsin özü üçün o dəyər ali olmuş olsun.
Hətta kənar şəxs üçün dəyər deyil, dəyərsizlik hesab olunan bir amal üçün şəxs həyatını qurban verməyə hazır olur.
Lakin, dəyər məsələsinə obyektiv tərəfdən də yanaşmalar mövcuddur. Bu, dəyərlərə obyektiv meyarlarla qiymət verməkdən irəli gəlir.

A145.2

Continuation:
How important is the phenomenon of value for the people themselves?
The features that we listed above about the value, in other words, the anatomy of value, suggest that there is no person who does not have value. If this is a process or event in itself, then its importance is related to human nature. In this sense, it does not need to stand wide on it.
Thus, the importance of the quality of value becomes topical, but not the value itself.
Undoubtedly, the quality of value is largely a subjective phenomenon.

A145.1

Ardı:
Dəyər fenomeni insanların özləri üçün nə qədər vacibdir?
Dəyər barədə yuzarıda sadaladığımız xüsusiyyətlər, başqa sözlə dəyərin anatomiyası göstərir ki, dəyərsiz insan mövcud deyil. Bu, özü-özlüyündə var olan proses, hadisədirsə deməli onun vacibliyi, əhəmiyyəti insan fitrəti ilə bağlıdır. Bu mənada onun üzərində geniş dayanmağa ehtiyac yoxdur.
Elə isə, dəyərin özünün deyil, onun keyfiyyətinin əhəmiyyəti aktuallaşmış olur.
Şübhəsiz ki, dəyərin keyfiyyəti əsasən subyektiv fenomendir.

A144.2

Continuation:
How long is the value, and after what is not? When is the value born and when does it die?
As mentioned above, the nuance that enters the mind and gradually penetrates through the gates of the soul is just value. As a result, this desire that promises substance or pleasure, moral comfort is just value. So the value is quite subjective.
When the desire is achieved the value does not end, even the desire itself ends. For, desire seem to be complete outwardly, that value is nestled in the spirit.

A144.1

Ardı:
Dəyər nə vaxta qədər dəyərdir, nə vaxtdan sonra yox? Dəyər nə vaxt doğulur və nə vaxt ölür?
Yuxarıda deyildiyi kimi, düşüncədə yer alaraq tədricən ruh qapısından içəri girən nüans artıq dəyərdir. Nəticədə sahibinə, əşyamı, yaxud ləzzətmi, mənəvi rahatlıqmı vəd edən bu istək artıq dəyərdir. Beləliklə, dəyər kifayət qədər subyektivdir.
İstəyə nail olunması istəyin özünü sona yetirsə də dəyəri aradan apara bilmir. Çünki, istək və arzu zahirən tamamlansa da həmin dəyər ruhda özünə yuva salmışdır.

A143.2

Continuation:
That is, an individual, without knowing it, produces value for himself under the influence of various factors. It is as if the person carelessly forms the address,  the target that will later deliver to the soul.
As previously stated, value is formed in thinking. It starts with thinking about that desire, wish, purpose or attitude. The nuance in the mind has already penetrated through the gates of the soul. After a time the consciousness continues to move this wheel autonomously. Thus the spirit gradually becomes the color of that thought. There is a new value for the soul that will take it in tow "proudly".

A143.1

Ardı:
Yəni, fərd özü də bilmədən müxtəlif amillərin təsiri altında özü üçün dəyər istehsal edir. Sanki insan sonradan ruhunu təslim edəcəyi bir ünvanı, hədəfi diqqətsizcəsinə formalaşdırır.
Dəyər əvvəldə deyildiyi kimi təfəkkürdə formalaşır. Bu, həmin istək, arzu, hədəf, yaxud münasibət barədə düşünməklə başlayır. Düşüncədə yer alan nüans artıq ruh qapısından içəri girmişdir. Bir müddət sonra isə şüur bu çarxı avtonom şəkildə hərəkət etdirməkdə davam edir. Beləliklə, ruh tədricən həmin düşüncənin rənginə boyanır. Ruh üçün yeni və bundan sonra onu “vüqarla” öz ardınca yedəkləyəcək bir dəyər meydana gəlmiş olur.

A142.2

Continuation:
Thus, in the mind of internationalism, the motherland is the whole place. If the motherland is everywhere, then it cannot express value in itself. By the way, it should be noted here that, having internationalist, cosmopolitan ideas does not mean disliking the small or large geography in which they live.
How is value formed?
The process of initial formation of value takes place in the depths of the human spirit. In general, in most cases, this process goes unnoticed.

A142.1

Ardı:
Belə ki, beynəlmiləlçi zehniyyətdə vətən elə bütün məkandır. Vətən hər yerdirsə, deməli o, özü-özlüyündə dəyər ifadə edə bilməz. Yeri gəlmişkən, burada onu da qeyd etmək lazımdır ki, beynəlmiləlçi, kosmopolit ideayalara sahib olmaq öz yaşadığı kiçik yaxud böyük coğrafiyanı sevməmək demək deyil.
Dəyər necə formalaşır?
Dəyərin ilkin formalaşması prosesi insan ruhunun dərinliklərində baş verir. Ümumiyyətlə, çöx əksər hallarda bu proses fərdin diqqətindən kənarda qalır.

A141.2

Continuation:
What is value and what is not?
The total value or values accepted by the public may not be included in any individual's value system. The values that are generally accepted in the theoretical or multitude are template values. The fact that the individual has the same template values is much more than the individual's own thinking and outlook. For example, the love of motherland or homeland is a value accepted by almost all societies. However, for a person who respects the internationalist, cosmopolitan ideals, it is not value. Or it is not value in that sense.

A141.1

Ardı:
Nə dəyərdir, nə dəyər deyil?
Cəmiyyət tərəfindən qəbul olunan ümumi dəyər, yaxud dəyərlər hansısa fərdin dəyərlər sistemində yer almaya bilər. Bütövlükdə nəzəri baxımdan, yaxud çoxluq etibarilə qəbul olunan dəyərlər şablon dəyərlərdir. Fərdin həmin şablon dəyərlərə sahib çıxması həmin dəyərlərdən çox fərdin özünün təfəkkürü, dünyagörüşü ilə bağlıdır. Məsələn, vətən, yaxud vətən sevgisi demək olar ki, bütün cəmiyyətlər tərəfindən qəbul olunan dəyərdir. Lakin, beynəlmiləlçi, kosmopolit ideayaları üstün tutan fərd üçün bu, özü-özlüyündə dəyər deyil. Yaxud da həmin anlamda dəyər deyil.

A140.2

Continuation:
Depending on time, circumstances, or other factors, the importance of the goal of this need begins to increase or decrease. Needs to get stronger as you go into thinking, and gradually move ahead of other needs.
If go back to the previous example, the water for thirsty person will become the equivalent of the value of life at the last moment. From the comparison point of view, the thirsty person at the last moment abandons all of his previous values, and all other values become worthless when it is not watered.

A140.1

Ardı:
Zamana, şəraitə və ya digər amillərə görə həmin ehtiyac hədəfinin əhəmiyyəti artmağa, yaxud azalmağa başlayır. Ehtiyac təfəkkürdə yer aldıqca güclənir və tədricən digər ehtiyacların önünə keçir.
Əvvəlki misala qayıtsaq, susuz insan üçün su son məqamda həyat dəyərinə bərabər dəyərə çevrilmiş olur. Müqayisəyə gəldikdə sanki, susuz insan son məqamda əvvəlki dəyərlərinin hamısından əl çəkir, suya yetməyincə bütün digər dəyərlər onun üçün dəyərsizliyə çevrilmiş olur.

A139.2

Continuation:
This process takes place dynamically in the depths of the human spirit. Any material or spiritual asset, the thing becomes one's needs. He continues to exist in parallel with other needs.
The needs of the soul are usually unstable. Thus, these material and spiritual assets in need can be divided into two groups:
- values that increase in importance over time;
- values that are less important over time.

A139.1

Ardı:
İnsan ruhunun dərinliklərində bu proses dinamik tərzdə baş verir. Hər hansı bir maddi və ya mənəvi aktiv, şey insanın ehtiyaclarından birinə çevrilir. O, öncə digər ehticaclarla paralel mövcudiyyətini davam etdirir.
Ruhun ehtiyacları adətən sabit olmur. Beləliklə ehtiyacda yer alan həmin maddi və mənəvi aktivləri əsasən 2 qrupa bölmək olar:
- zamanla ruhda əhəmiyyəti artan dəyərlər;
- zamanla ruhda əhəmiyyəti azalan dəyərlər.

A138.2

Continuation:
On the what platform does value stand in the human thought? Where does the value germinate from for the human?
It can be said that, for the person the value is on the his feeling of comfort. It can be material or spiritual. For example, a person needs water and that is his material need. Meeting this need provides a person with a sense of comfort. As this need becomes stronger, the water of material origin has more value.
As mentioned above, this material value becomes the target of his thought and then his behavior.

A138.1

Ardı:
İnsan təfəkküründə dəyər hansı platforma üzərində dayanmışdır? İnsan üçün dəyər hardan cücərir?
Belə demək olar ki, insan üçün dəyər onun rahatlıq hissi üzərindədir. Bu, maddi və ya mənəvi rahatlıq ola bilər. Məsələn, insanın su ehtiyacı var və bu, maddi ehtiyacdır. Bu ehtiyacın qarşılanması insanın rahatlıq hissini təmin edir. Həmin ehtiyac gücləndikcə maddi nəsnə olan su daha çox dəyərə malik olur.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, bu maddi dəyər onun öncə təfəkkürünün, sonra isə davranışlarının hədəfinə çevrilmiş olur.

A137.2

The phenomenon of value for human is a higher degree inclination in his thought. For example, honesty, sincerity, courage, generosity, etc. The system of values creates an image in human thought that man sees himself in that image. Or, so almost, the value is the image that a person presents himself to the surrounding world.
Value is an anchor that centralizes all human behavior. Value is the target that the system of individual behavior has been keyed in. At the same time, value is a criterion for life to decide on the basis of its own rationality in these or other choices.

S137.1

İnsan üçün dəyər fenomeni idrakında daha üstün dərəcəyə malik meyildir. Məsələn, dürüstlük, səmimiyyət, mərdlik, səxavət və s. Dəyərlər sistemi insanın düşüncəsində elə bir obraz formalaşdırır ki, insan özünü həmin obrazda görür. Yaxud, belə də demək olar ki, dəyər insanın özünü ətraf aləmə təqdim etdiyi obrazdır.
Dəyər insanın bütün davranışlarını mərkəzləşdirən bir lövbərdir. Dəyər elə bir hədəfdir ki, fərdin davranışlar sistemi ora tuşlanmışdır. Eyni zamanda dəyər yaşam boyunca bu və ya digər seçimlərdə insana özünün rasionallıq formulu əsasında qərar vermək üçün meyardır.

A136.2

Human being naturally is a value “customer”, value loved and finally value charmed. In the deepest layer of the soul the trigger of his behaviour is the value or value system that determined by him.
But:
 What does value mean for the human?
 What is value?
 What is value and what is not?
 How is the value formed?
 How long is the value, and after what is not?
 When is the value born and when does it die?
 How important is the phenomenon of value for the people themselves?
 How important is the phenomenon of value for those who manage people?

A136.1

İnsan fitrətən, yəni təbii olaraq dəyər müştərisi, dəyər sevdalısı, ən nəhayət dəyər aşıqıdır. Ruhunun ən dərin qatında onun davranışlarının tətiyi məhz müəyyən etdiyi dəyər, yaxud dəyərlər sistemidir. Bəs:
 İnsan üçün dəyər nə deməkdir?
 Nəyə deyilir dəyər?
 Nə dəyərdir, nə dəyər deyil?
 Dəyər necə formalaşır?
 Dəyər nə vaxta qədər dəyərdir, nə vaxtdan sonra yox?
 Dəyər nə vaxt doğulur və nə vaxt ölür?
 Dəyər fenomeni insanların özləri üçün nə qədər vacibdir?
 Dəyər fenomeni insanları idarə edənlər üçün nə qədər vacibdir?

A135.2

Undoubtedly, the thinking is the only way to get to the higher truth. In philosophy, thinking is considered as a component of the cognitive process. Thinking is the reflection of cause-and-effect relationship between things, events and processes in the mind. It can be said that, thinking is a description of reality in the mind.
Depending on the essence of the relationship system of the object, as well as the individual's thinking, the thinking process can be simple and complex, or shallow and deep.
Thinking is an objective process, but the result is subjective. Because one same event can be understood differently by different ones. However, one may look at the object from one side and another from the other side. Consequently, the attitudes are different, but both can reflect the reality.

A135.1

Ali həqiqətlərə yetişməyin yeganə yolu şübhəsiz ki, təfəkkürdür. Fəlsəfədə təfəkkürə idrak prosesinin tərkibi kimi baxılır. Təfəkkür şeylər, hadisə və proseslər arasında səbəb-nəticə əlaqələrinin şüurda inikasıdır. Belə də demək olar ki, təfəkkür reallığın, gerçəkliyin şüurda təsviridir.
Obyektlə bağlı əlaqələr sisteminin mahiyyətindən, eləcə də fərdin təfəkkür imkanlarından asılı olaraq təfəkkür prosesi sadə və mürəkkəb, yaxud dayaz və dərin ola bilər.
Təfəkkür obyektiv proses olsa da məhsulu, nəticəsi subyektivdir. Çünki, eyni bir hadisəni biri bir cür, digəri bacqa cür dərk edə bilir. Lakin ola da bilər ki, biri obyektə bir tərəfdən, digəri başqa tərəfdən yanaşır. Nəticədə münasibət fərqli olsa da ikisi də reallığı əks etdirə bilir.

A134.2

The absolute truth is a point. If we look at the logic of Aristotle, all the points around this point are inaccurate or false. When approach with tolerance logic, all other points are as true as the degree of their closeness to that point.
Human science is trying to shed light to the truth on this or that matter. If we explain our idea in a geometric description, that is, they try to concretize the plurality of that points. In this sense, one of the human scientists even more concretizes the majority of the points that others have concretized. This, in itself, shows that usually the latter do not completely deny the former, nor fully confirm it. As a result, they improve the previous ideas.

A134.1

Mütləq həqiqət bir nöqtədir. Aristotel məntiqi ilə baxsaq, bu nöqtənin ərtafında olan bütün nöqtələr ona nəzərən qeyri-həqiqət və ya yanlışdır. Tolerantlıq məntiqi ilə baxdıqda isə digər bütün nöqtələr həmin nöqtəyə yaxınlıq dərəcəsi qədər həqiqətdir.
Bəşəri elm bu və ya digər məsələdə həmin həqiqətə işıq salmağa çalışır. Fikrimizi həndəsi təsvirdə izah etsək, yəni həmin nöqtələr çöxluğunu konkretləşdirməyə çalışırlar. Bu mənada bəşəri alimlərin biri digərinin konkretləşdirdiyi nöqtələr çoxluğunu daha da konkretləşdirir. Bu isə özlüyündə onu göstərir ki, adətən sonrakılar əvvəlkiləri nə tam inkar, nə də tam təsdiq edirlər. Nəticə etibarilə əvvəlki ideyaları daha da təkmilləşdirirlər.

A133.2

Continuation:
According to philosophical sources, the criterion of truth is determined by the following factors:
 logical factor, ie, search for logical contradictions and mistakes;
 an experiment, ie local-level verification of the authenticity of one or another theory;
 modeling, namely large-scale models, including mathematical models;
 experience

A133.1

Ardı:
Fəlsəfi mənbələrə görə həqiqətin meyarı aşağıdakı amillərlə müəyyənləşir:
 məntiqi amil, yəni məntiqi ziddiyyət və səhvlərin axtarılması;
 eksperiment, yəni bu və ya digər nəzəriyyənin həqiqiliyinin lokal səviyyədə yoxlanılması;
 modelləşdirmə, yəni məsələlər barədə iri miqyaslı model, o cümlədən riyazi modellərin hazırlanması;
 təcrübə

A132.2

Continuation:
One of the most important issues that Philosophy deals with is the truth. When it comes to finding the truth or defining the truth, it is understood that there is a logical basis to distinguish it from falsehood and error.
The necessity and usefulness of the problem in the current life is a criterion that shows the truth of that knowledge.
For example, knowledge that pays practical benefits to a person in everyday life, and who satisfies these or other needs of life is considered to be the truth. Thus, food supply and nutrition to overcome hunger, to provide the organism with the necessary ingredients, proves the necessity and usefulness of this work. Thus, practical knowledge of this subject is considered to be true.

A132.1

Ardı:
Fəlsəfənin məşğul olduğu mühüm məsələlərdən biri həqiqətin tapılması ilə bağlıdır. Həqiqətin tapılması, yaxud həqiqətin müəyyənləşdirilməsi dedikdə onu yalan və səhvdən fərqləndirən məntiqi əsasın tapılması başa düşülür.
Cari həyatda məsələnin zəruriliyi və faydalılığı həmin biliyin həqiqiliyini göstərən meyar kimi çıxış edir.
Məsələn, gündəlik həyatda insana praktiki fayda verən, bu və ya digər yaşam tələbatlarını ödəyən biliklər həqiqət hesab olunur. Belə ki, insanın aclıq hissini aradan aparmaq, orqanizmi zəruri maddələrlə təmin etmək üçün qida tədarük etməsi və qidalanması bu işin zəruriliyini və faydalılğını sübut edir. Beləliklə, bu məsələ ilə bağlı praktiki biliklər həqiqət hesab olunur.

A131.2

Continuation:
In general, some of the knowledge is relative, but one must not forget that there is absolute truth. Theorems proven in science necessarily indicate the true truth.
The existence of accurate and absolute true knowledge and facts is essential for the practical functioning of people. For example, the judge has no right to punish him without any doubt about the defendant's guilt. Or, the surgeon should have a definitive knowledge of the patient before making a decision.
Thus, the absolute truth is that it is proven in practice and is never denied with the further development of science.

A131.1

Ardı:
Ümumilikdə biliklərin bir hissəsi nisbi xarakter daşısa da unutmaq olmaz ki, mütləq həqiqət də mövcuddur. Elmdə isbat olunmuş teoremlər mütləq, səhih həqiqəti ifadə edir.
Səhih və mütləq həqiqi biliklərin, faktların mövcudluğu insanların praktiki fəaliyyəti üçün vacibdir. Məsələn, müttəhimin günahkarlığına tam əmin olmadan hakimin onu cəzalandırmaq ixtiyarı yoxdur. Yaxud, cərrah qərar verməmişdən öncə xəstə barədə mütləq səhih məlumata malik olmalıdır.
Beləliklə, mütləq həqiqət elə bilikdir ki, o təcrübədə daim təsdiqlənir və elmin sonrakı inkişafı ilə əsla inkar olunmur.

A130.2

Continuation:
In general, truth is relative to time, even to space.
It is impossible to draw close to the final and definitive truth of humanity, except the rare individuals who possess the intelligence. It is variable, consisting of hypothesis and imagination.
The horizons of truth in human intelligence seem to be as follows:
- the closest is clear and known;
- the next is not completely clear;
- the next is uspect;
- the next can not be substantiated;
- the next is contradictory to previous ones;
- the next is a dark matter.

A130.1

Ardı:
Ümumilikdə həqiqət zamana, hətta məkana görə əsasən nisbi xarakter daşıyır.
Ali zəka sahibi olan nadir şəxslərdən başqa bəşər üçün son və qəti həqiqətə yaxın düşmək mümkün deyil. O, fərziyyə və xəyallardan ibarət olmaqla dəyişkəndir.
İnsan zəkasında həqiqət üfüqü sanki belə görünür:
- ən yaxındakı aydındır, məlumdur;
- sonrakı tam aydın deyil;
- ondan sonrakı şübhəlidir;
- ondan sonrakını əssalandırmaq olmur;
- ondan sonrakı əvvəlkilərlə ziddiyyətlidir;
- daha sonrakı isə qaranlıq məsələdir.

A129.2

Continuation:
Purposely distorting of truth and reality is called lie (false). The lie can also be seen in the fabricate of the absent. Logically misleading thinking and its product can be a lie.
There is such a distinction in philosophy. From a moral standpoint, mistake is a honest non-truth, but the lie is a dishonest non-truth. In most moral schools, however, the "savior lie" or "lie in the name of peace" is judged differently, is appreciated. However, according to the philosopher I.Kant, that is possible to forgive the lie said for the sake of kindness, but you can not justify it.

A129.1

Ardı:
Məqsədli şəkildə həqiqətin, gerçəkliyin təhrif edilməsi yalan adlanır. Yalan həm də olmayanın uydurulması şəkilində təzahür edə bilər. Məntiqi cəhətdən doğru olmayan təfəkkür və onun məhsulu yalanın mənbəyi ola bilər.
Fəlsəfədə belə bir fərqləndirmə təqdim olunur. Əxlaqi baxımdan yanılma vicdanlı qeyri-həqiqət, yalan isə vicdansız qeyri-həqiqətdir. Əksər əxlaq məktəblərində yalnız “xilaskar yalan”, yaxud “sülh naminə yalan” fərqli qiymətləndirilir, əsasən təqdir olunur. Lakin, bununla belə, filosof İ.Kanta görə, xeyir naminə deyilmiş yalanı bağışlamaq olsa da, ona haqq qazandırmaq olmaz.

A128.2

Continuation:
Truth allows people to organize their activities intelligently. True knowledge also helps to evaluate the future. If cognition did not find the truth, human beings could not adapt to the reality and could not change it.
The way to get the truth is not smooth and straightforward. Historical experience shows that humanity has come to the truth through mistakes. Sometimes getting a truth costs hundreds of people’s poor searches and sad mistakes.
The mistakes are undesirable, but necessary labyrinth on the road to truth. Usually, you need to find a mistake in order to find the truth. Thus, mistake is a claim that is perceived as reality, but which is not true.

A128.1

Ardı:
Həqiqət insanlara öz fəaliyyətini zəkalı təşkil etməyə imkan verir. Həqiqi bilik həm də gələcəyi qiymətləndirməyə şərait yaradır. İdrak həqiqəti tapmasaydı insan ətraf gerçəkliyə uyğunlaşa bilməz, onu dəyişdirə bilməzdi.
Həqiqəti dərketmənin yolu hamar, düzxətli deyil. Tarixi təcrübə göstərir ki, bəşəriyyət həqiqətə yanılmalardan keçməklə, yəni səhvlərlə çatmışdır. Bəzən bir həqiqətin əldə edilməsi yüzlərlə insanın uğursuz axtarışları və kədərli səhvləri hesabına başa gəlir.
Yanılmalar həqiqətə aparan yolda arzuolunmaz, lakin zəruri labirintdir. Adətən həqiqəti tapmaq üçün öncə səhvi tapmaq lazım olur. Beləliklə, yanılma (səhv) həqiqət kimi qəbul edilən, lakin gerçəkliyə uyğun olmayan iddiadır.

A127.2

Continuation:
One of the most important issues Philosophy deals with is the concept of truth. Above all, the truth defines the quality of information and knowledge. The information that unmetered on the base of truth criterion is still just information. The information which truthfulness is sincere, is already a knowledge. The opposite face of the right is wrong. Compliance of information with its object is one of the most important ways in assessment of knowledge and discovering the truth.
In modern philosophy, one of the definitions given to the truth is: the truth is the adequate information about the object, obtained by feeling or intellectual perception.

A127.1

Ardı:
Fəlsəfənin məşğul olduğu mühüm məsələlərdən biri də həqiqət anlayışı ilə bağlıdır. Hər şeydən əvvəl, həqiqət məlumatın, biliyin keyfiyyətini müəyyən edir. Həqiqət meyarında ölçülməmiş məlumat hələ ki, yalnız məlumatdır. Həqiqilili, səhihliyi aydın olan məlumat isə artıq bilikdir. Həqəqətin tərs üzü yanlışdır. Məlumatın öz obyektinə uyğunluğu biliyin qiymətləndirilməsinin, yəni həqiqətin aşkar olunmasının mühüm üsullarından biridir.
Müasir fəlsəfədə həqiqətə verilən təriflərdən biri də belədir: həqiqət – obyekt haqqında, onun hissi və yaxud intellektual dərki ilə əldə edilən adekvat informasiyadır.

A126.2

Continuation:
Abstract thinking without feeling cognition, also feeling cognition without logical thinking is not complete. In this sense, feeling cognition and rational cognition are interconnected and united. However, in philosophy, a group of philosophers prefer the feeling cognition, while the other group prefer the rational thinking.
Those who prefer emotions and experiences gained through means are distinguished as supporters of empiricism, but those who prefer rational thinking as supporters of rationalism. As a result, the new era philosophers are divided into empiricists and rationalists.

A126.1

Ardı:
Həm mücərrəd təfəkkür hissi idraksız, həm də hissi idrak məntiqi təfəkkürsüz bitkin deyildir. Bu mənada hissi və rasional idrak bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqə və vəhdətdədir. Lakin, fəlsəfədə bir qrup filosoflar tərəfindən hissi idraka, digər qrup tərəfindən isə rasional idraka üstünlük verilmişdir.
Hisslərə və onlar vasitələrlə qazanılmış təcrübələrə üstünlük verənlər empirizm, rasional təfəkkürə üstünlük verənlər isə rasionalizm tərəfdarı kimi fərqləndirilir. Nəticədə, yeni dövr filosofları empirikçilərə və rasionalistlərə ayrılırlar.

A125.2

Continuation:
In philosophy, two types of mental outcome are distinguished:
 inductive;
 deductive.
In the inductive outcome the general conclusion is extracted from a few specifications. For example: The plant breathes. The animal breathes. The human breathes. Plants, animals, and human are living creatures. All living creatures breathe.
In the case of deductive outcome, the specific conclusion is extracted from general. For example: All living creatures breathe. The plant is living creature. The plant breathes.

A125.1

Ardı:
Fəlsəfədə əqlinəticənin əsasən iki tipi fərqləndirilir:
 induktiv;
 deduktiv.
İnduktiv əqlinəticədə bir neçə xüsusidən ümumi nəticə çıxarılır. Məsələn: Bitki nəfəs alır. Heyvan nəfəs alır. İnsan nəfəs alır. Bitki, heyvan, insan canlıdır. Bütün canlılar nəfəs alır.
Deduktiv əqlinəticədə isə ümumidən xüsusi nəticə çıxarılır. Məsələn: Bütün canlılar nəfəs alır. Bitki canlıdır. Bitki nəfəs alır.

A124.2

Continuation
Thinking is not consisting of concept and judgment only. Concept and judgments are chains of thinking. The whole (final) part of this chain is mantal outcome. Mantal outcome is a new and more important judgment extracted from the other judgments. These new judgments, that is mantal outcome leads to the growth and deepening of human knowledge. Because new knowledge has already been gained over previous knowledge. For example, human beings know that fish live in water. He also knows that omul is a fish. From here it comes to a conclusion that the omul is also living in water. This mental outcome can be considered as a simple, yet completed, thinking unit.

A124.1

Ardı:
Bitkin təfəkkür təkcə anlayışdan və hökmdən ibarət deyil. Anlayış və hökm təfəkkür zəncirinin həlqələridir. Bu zəncirin müəyyən bütöv (yekun) hissəsi isə əqlinəticədir. Əqlinəticə hökmlərdən çıxarılan yeni, daha əhəmiyyətli hökmdür. Bu yeni hökmlər, yəni əqlinəticələr bəşəri biliklərin artmasına, dərinləşməsinə səbəb olur. Çünki, artıq təsdiqini tapmış əvvəlki biliklər üzərində yeni biliklər yaranmış olur. Məsələn, bəşər bilir ki, balıqlar suda yaşayır. Onu da bilir ki, kütüm bir balıq növüdür. Buradan belə bir əqlinəticəyə gəlir ki, deməli, kütüm də suda yaşayır. Bu əqlinəticə sadə də olsa bitmiş təfəkkür vahidi hesab oluna bilər.

A123.2

Continuation:
The next stage in understanding of the reality is judgment. The opinion is expressed, judgment is given about things and processes during the judgment as a second basic form of abstract thinking. Something about relationships between concepts is either endorsed or rejected through judgment. Thus, the judgments consist of relationships between concepts.
For example, "Sparrow is not a predatory bird," "That sportman can run fast," and so on.
In judgment the concept that shows the subject of an idea is the subject of judgment. The concept that tells about that subject is called the predicate of the judgment.
For example, in the judgment of "Ali is a doctor", the "Ali" is the subject, and the "doctor" is a predicate of the judgment.
The judgmen that confirms something is a confessional judgment, and the judgmen that denies something is a rejectional judgment.

A123.1

Ardı:
Gerçəkliyin dərk olunmasının növbəti mərhələsi hökmdür. Mücərrəd təfəkkürün ikinci əsas forması olan hökm zamanı şeylər və proseslər barədə rəy bildirilir, hökm verilir. Hökm vasitəsilə anlayışlar arasındakı əlaqələr haqqında nəsə ya təsdiq edilir, ya da rədd edilir. Beləliklə, hökm anlayışlar arasında əlaqələrdən ibarətdir.
Məsələn, “Sərçə yırtıcı quş deyil”, “O idmançı sürətlə qaça bilir” və s.
Hökmdə fikrin predmetini göstərən anlayışa hökmün subyekti deyilir. Həmin predmet barədə xəbər verən anlayış isə hökmün predikatı adlanır.
Məsələn, “Əli həkimdir” hökmündə “Əli” hökmün subyekti, “həkim” isə predikatıdır.
Təsdiq edən hökmə iqrari, inkar edən hökmə isə inkari hökm deyilir.

A122.2

Continuation:
Concept is generalized expression form of idea. Concept express the total name of subject or event in the aggregate form of its:
- sign;
- feature;
- and quality.
For example, the concept of "plant" has been created by summarizing all the features inherent to all plants. At the same time, this concept includes the internal concepts (wood, grass, etc.).

A122.1

Ardı:
Anlayış fikrin ümumiləşmiş ifadə formasıdır. Anlayış vasitəsilə konkret predmet və ya hadisənin:
- əlamətinin;
- xassəsinin;
- keyfiyyətinin
məcmusu şəklində ümumi adı ifadə olunur.
Məsələn, bütün bitkilərə xas olan xüsusiyyətlər ümumiləşdirilərək “bitki” anlayışı yaradılmışdır. Bu zaman həmin anlayış mənaca iç anlayışları (ağac, ot və s.) özündə ehtiva edir.

A121.2

Continuation:
It is not possible to understand, to open the internal, more important relationships between things and events by only feeling cognition. So feelings are not able to see deep, true essence of these relationships. Only an experience-based, logical, abstract thinking, rational genius can grasp the deep essence of the problem, and realize it.
Logical cognition is shaped in the following forms:
 understanding
 judgment
 conjecture (mantal outcome).
These are considered the highest stage of cognition.

A121.1

Ardı:
Təkcə hissi idrakla predmet və hadisələr arasında daxili, daha əhəmiyyətli əlaqələri dərk etmək, açmaq mümkünsüzdür. Belə ki, hisslər bu əlaqələrin dərin, əsl mahiyyətini görməyə qadir deyil. Yalnız təcrübəyə əsaslanan, məniqi, mücərrəd təfəkkür, rasional idrak məsələnin dərin mahiyyətinə enə bilir, onu dərk edə bilir.
Məntiqi təfəkkür aşağıdakı formalarda təşəkkül tapır:
 anlayış
 hökm
 əqlinəticə.
Bunlar idrakın ali mərhələsi hesab olunur.

A120.2

Continuation:
By summarizing the various explanations given to thinking in philosophy, we can state the following definition:
Thinking is a generalized description or reflection of the futures and relationship of  things and events in the mind.
By bifurcate (duplicate) of things and events in the mind in the forms of:
 inward and outward;
 loneliness and generality
feelings pass to thinking.
In this sense, rich knowledge gains from the unity of feeling and thinking.

A120.1

Ardı:
Fəlsəfədə təfəkkürə verilən müxtəlif izahları ümumiləşdirərək belə bir tərif verə bilərik:
Təfəkkür şeylərin və hadisələrin xüsusiyyətlərinin və münasibətlərinin düşüncədə vasitəli, ümumiləşdirilmiş təsviridir, inikasıdır.
Predmetin (şeylərin və hadisələrin) dərkdə:
 batini və zahiri;
 təkliyi və ümumiliyi
formalarında ikiləşməsi ilə duyğular (hisslər) təfəkkürə (fikrə) keçir.
Bu mənada zəngin bilik məhz hiss və təfəkkürün vəhdətindən hasil olur.

A119.2

Continuation:
According to the dialectic, the feeling cognition is the door to logical thinking.
Dialectics (in Greek: "to argue") is an explanation method of the world by constant change, movement, struggle, and development.
Human beings increasingly understands the world just at the level of thinking. Humanity understands the world by thinking through abstraction and through creating its different image. Humanity attempts to discover deeper relationships between events and processes by the way of abstraction.

A119.1

Ardı:
Dialektikaya görə, hissi idrak məntiqi təfəkkür üçün qapıdır.
Dialektika (yunan dilində: “mübahisə etmək”) ətraf aləmin daimi dəyişiklik, hərəkət, mübarizə və inkişafla izah olunması üsuludur.
İnsan məhz təfəkkür səviyyəsində aləmi getdikcə daha dərindən dərk edir. Təfəkkür vasitəsilə insan aləmi mücərrədləşdirmələrlə, onun müxtəlif obrazını yaratmaqla dərk edir. Mücərrədləşdirmə yolu ilə insan hadisə və proseslər arasında daha dərin əlaqə və münasibətləri aşkar etməyə çalışır.

A118.2

Continuation:
People who go to the deeper ones are not content with the seeming nature of the issues. These people are eager to concentrate on the essence of events and processes and to grasp their true picture. At this time, cognition occurs in a rational cognitive stage, which is a higher step. Rational cognition is also called abstract thinking in philosophical literature.
Even do not thinking about any concrete issue or predmet is still considered an idea. Because the idea is in a working mode, as if it were out of the will. However, the person who does not think, he is in the greatest weakness.

A118.1

Ardı:
Daha dərin mətləblərə yönələn insanlar isə məsələlərin zahiri mahiyyəti ilə kifayətlənmirlər. Bu kəslər hadisə və proseslərin dərin mahiyyətinə yönəlməyə, onların həqiqi şəklini dərk etməyə can atırlar. Bu zaman idrak özünün daha ali pilləsi olan rasional idrak pilləsində baş verir. Rasional idrak fəlsəfi ədəbiyyatlarda mücərrəd təfəkkür kimi də adlandırılır.
Konkret hansısa məsələ, predmet barədə fikirləşməmək belə, yenə də fikir hesab olunur. Çünki fikir sanki iradədən kənar halda da özü-özlüyündə işlək rejimdədir. Lakin, iradi olaraq fikirləşməyən insan özünün maksimal zəiflik halındadır.

A117.2

Continuation:
The feeling cognition is formed by the direct contact of the person with the surrounding world. Forms of this cognitive type are:
 feeling;
 perception;
 and imagination.
Feeling cognition includes the visual images of subjects and processes in the human brain which are available for sense organs.
At the same time, the feeling cognition is not enough for comprehensive and fully understanding of reality by person. Because this type of cognition gives only seeming knowledge about events and processes.

A117.1

Ardı:
Hissi idrak insanın ətraf aləmlə birbaşa qarşılıqlı təması nəticəsində yaranır. Bu idrak növünün formaları:
 duyğu;
 qavrayış;
 və təsəvvürdür.
Hissi idrakda hiss orqanları üçün əlyetərli olan predmet və proseslərin insan beynində əyani obrazları formalaşır.
Eyni zamanda, hissi idrak insanın gerçəkliyi əhatəli, tam dərk etməsi üçün kifayət etmir. Çünki bu idrak növü hadisə və proseslər barədə yalnız zahiri bilik verir.

A116.2

Continuation:
Allegedly, it has been experimentally proved that the first step in the process of understanding can be:
 consciousness;
 sub-consciousness;
 perception;
 also thinking.
Detailed analysis of senses and rational points is essential for the overall understanding process. From this point of view philosophy is divided into two levels: understanding by feeling and rational understanding.

A116.1

Ardı:
İddialara görə, təcrübi şəkildə sübuta yetirilmişdir ki, dərketmə prosesinin ilk həlqəsi:
 həm şüur;
 həm təhtəlşüur;
 həm qavrayış;
 həm təfəkkür
ola bilər.
Hissi və rasional məqamların ətraflı təhlili bütövlükdə dərketmə prosesi üçün zəruridir. Bu baxımdan fəlsəfədə dərketmə prosesi iki səviyyəyə ayrılır: hissi dərketmə və rasional dərketmə.

A115.2

Continuation:
One of the species that is of particular interest in the classification of cognition is rational cognition. It is believed that all the spiritual abilities of a person are involved in the cognitive process. It involves consciousness, thinking, intelligence, will, sub-consciousness, emotion, intiusia, fantasy. Typically, this or other philosophical school or approach prefer one of these moral qualities, depending on their position and principles. Some authors believe that the issues such as feeling and rational, intelligence and subconsciousness are essentially abstraction. In other words, they are various parts of a single-minded process of involvement.

A115.1

Ardı:
İdrakın təsnifatında xüsusi maraq doğuran növlərdən biri rasional idrakdır.  Hesab olunur ki, insanın bütün mənəvi qabiliyyətləri idrak prosesində iştirak edir. Bura şüur, təfəkkür, zəka, iradə, təhtəlşüur, hiss, intiusiya, fantaziya aiddir.  Adətən bu və ya digər fəlsəfi məktəb, yaxud yanaşmalar öz mövqeyi və prinsiplərindən asılı olaraq bu mənəvi xüsusiyyətlərdən birini daha önə çəkir. Bəzi müəlliflər hesab edir ki, hissi və rasional, şüur və təhtəlşüur kimi məsələlər mahiyyət etibarı ilə mücərrədləşdirmədir. Başqa sözlə, bunlar iştirak etdikləri vahid dərketmə prosesinin müxtəlif hissəsləridir.

A114.2

Continuation:
Philosophical cognition. This type of cognition combines scientific, religious and other types of cognition. There is also a statement that philosophy is an idea about the idea. It compares the different philosophical positions and contributes to the development of philosophical cognition. Philosophy tries to understand the world in its completeness. It is as if every philosopher is trying to give to the world his unique assessment. In this sense, we can say that philosophers have as much philosophy as possible. This diversity creates complexity on the one hand, but on the other hand, allows people to grasp the truth.

A114.1

Ardı:
Fəlsəfi idrak.  Bu idrak növü özündə elmi, dini və digər idrak növlərini birləşdirir. Belə bir ifadə də mövcuddur ki, fəlsəfə fikir haqqında fikirdir. Müxtəlif fəlsəfi mövqelərin müqayisəsi və təzadı fəlsəfi idrakın inkişafını təmin edir. Fəlsəfə dünyanı öz bütövlüyündə dərk etməyə çalışır. Sanki, hər bir filosof dünyaya, ətraf aləmə öz unikal dəyərləndirməsini verməyə cəhd edir. Bu mənada filosofların sayı qədər fəlsəfə mövcuddur, deyə bilərik. Bu rəngarənglik bir tərəfdən mürəkkəblik yaratsa da digər tərəfdən məcmu halında insana həqiqətləri dərk etməyə imkan yaradır.

A113.2

Continuation:
The supreme form of religious cognition, which philosophy presents as a special kind of cognition is a revelation. The revelation is only belongs to the Prophets. The inspiration as a different type of revelation which is essentially same with it, belongs to also other persons with special talents, besides the Prophets. Revelation and inspiration are the direct observation of the superhuman truth. The main distinguishing feature of the revelation is that it can not be transmitted adequately through ordinary human imaginations. For this reason, the Holy Books, which has been formed by revelation, has a figurative content. These books need to be interpreted by professionals.

A113.1

Ardı:
Fəlsəfənin xüsusi növ kimi təqdim etdiyi dini idrakın ali forması vəhy hesab olunur. Vəhy yalnız Peyğəmbərlər üçün əlyetərli olur. Vəhyin mahiyyətcə oxşar, lakin, Peyğəmbərlərdən başqa digər xüsusi istedad və qabiliyyətli şəxslər üçün  də əlyetərli formalarından biri ilhamdır. Vəhy və ilham azsaylı insanın fövqəlhissi gerçəkliyi birbaşa canlı seyr etməsidir. Vəhyin əsas fərqləndirici xüsusiyyəti onun adekvat şəkildə adi insan təsəvvürləri vasitəsilə ötürülə bilməməsidir. Bu səbəbdən vəhy nəticəsində nazil olmuş müqəddəs kitablar obrazlı məzmuna malik olur. Həmin kitabların peşəkarlar tərəfindən təfsirinə ehtiyac duyulur.

A112.2

Continuation:
Contemporary philosophy defines mythological cognition as a kind of cognition. Mythological cognition is explained as understanding of the world by mythological assumptions. The authors believe that the myth is not legend. He will exist always in the universe. Everyone understands the world with the assumptions that fit his views. It is believed that mythological cognition is centered among other types of cognition. Thus, other types of cognition are reinforced just around the mythological cognition. In this sense, mythological cognition has a significant impact on the cultural development of the person and the community.

A112.1

Ardı:
Müasir fəlsəfə daha bir idrak növü kimi mifoloji idrakı ayırır. Mifoloji idrak dünyanın mifoloji fərziyyələrlə dərk olunması kimi izah olunur. Müəlliflər hesab edir ki, mif əfsanə, əsatir deyil. O, bəşəriyyət mövcud olduqca mövcud olacaq. Hər bir kəs dünyanı, ətraf aləmi öz baxışlarına uyğun fərziyyələrlə dərk edir. Hesab olunur ki, mifoloji idrak digər idrak növləri arasında mərkəzi yer tutur. Belə ki, digər idrak növləri məhz mifoloji idrak ətrafında möhkəmlənir. Bu mənada mifoloji idrak istər şəxsin, istərsə də toplumun mədəni inkişafına əhəmiyyətli təsir göstərir.

A111.2

Continuation:
The next type of cognition is considered an pictorial cognition. Pictorial cognition take place in the art field. In pictorial cognition, reality is perceived through images and symbols. Works of art (novels, narratives, films, etc.) allow you to perceive different stories, epochs and cultures. This is mainly explained by the fact that the reader or the audience typically identifies himself with the characters of the artistic work, as if it were a direct participant of the described events. It is believed that if the artistic work is multifaceted, its spiritual content is multidimensional and rich. This aspect keeps it up-to-date, transforming it into the classic heritage of humankind over time.

A111.1

Ardı:
Növbəti idrak növü bədii idrak hesab olunur. Bədii idrak incəsənət sahəsində, mədəniyyət mövzusunda gerçəkləşir. Bədii idrakda gerçəklik obraz və simvollar vasitəsilə qavranılır. Ədəbi əsərlər (roman, povest, kino və s.) müxtəlif mətləbləri, epoxa və mədəniyyətləri dərk etməyə imkan yaradır. Bu, əsasən onunla izah olunur ki, oxucu və ya tamaşaçı adətən özünü bədii əsərin personajları ilə eyniləşdirir, təsvir edilən hadisələrin sanki birbaşa iştirakçısına çevrilir. Hesab olunur ki, bədii əsər çoxmənalıdırsa, onun mənəvi məzmunu çoxölçülüdür, zəngindir. Bu cəhət onu aktual saxlayır, zaman keçdikcə bəşəriyyətin klassik irsinə çevirir.

A110.2

Continuation:
Scientific cognition distinguished as a different kind of cognition. Philosophical sources describe the scientific concept as follows: The scientific cognition is the concept as a part of the objective reality that is open to the world directly or through various devices. Nature, outward aspects of social and cultural processes may be examples for that. Thus, the basis of human science constitutes a rational cognition which expressed by concepts, judgments, reasoning, principles, ideas, and laws that are all-important and have a characteristic of logical necessity.

A110.1

Ardı:
İdrakın başqa bir növü kimi elmi idrak fərqləndirilir. Fəlsəfi mənbələr elmi idraka belə tərif verir: Elmi idrak obyekti hissi dünyaya birbaşa, və yaxud müxtəlif cihazlar vasitəsilə açıq olan, obyektiv gerçəkliyin bu və ya digər hissəsi olan idrakdır. Buna təbiəti, ictimai, mədəni proseslərin zahiri cəhətlərini misal göstərmək olar. Beləliklə, bəşəri elmin əsasını ümuməhəmiyyətli və məntiqi zərurət xassəsinə malik olan anlayış, hökm, əqlinəticə, prinsip, ideya və qanunlarda ifadə olunmuş rasional idrak təşkil edir.

A109.2

Continuation:
The transmission of these knowledge to people now and in the future happens through communication. The current cognition, the daily knowledge based on it is non-systematic. These knowledge and experiences are actual in any particular situation. In this sense, he is described as a stack of irregular knowledge. In this sense, the current cognitive is scattered and is dependent on the situation.
The current cognition is based on a solid idea. In this case, healthy thinking is inextricably linked to human experience and is a valid foundation for daily, practical activities. Although the current cognition is healthy in itself, but is not enough to master the complexity of life. Nevertheless, current, daily cognition is considered to be the beginning of the higher truths.

A109.1

Ardı:
Bu biliklərin həm indi, həm də gələcəkdə insanlara ötürülməsi ünsiyyətlə başa gəlir. Cari idrak, onun əsasında duran gündəlik biliklər qeyri-sistematikdir. Bu bilik və təcrübələr hər hansı konkret vəziyyətdə aktuallaşır. Bu mənada onu nizamsız biliklər yığını kimi də ifadə edirlər. Bu mənada cari idrak pərakəndədir, vəziyyətdən asılıdır.
Cari idrak sağlam fikrə əsaslanır. Bu halda sağlam fikir insanın hissi təcrübəsi ilə sıx əlaqədə olduğuna görə cari, gündəlik praktik fəaliyyət üçün etibarlı əsasdır. Cari idrak özlüyündə sağlam olsa da dünyanın, həyatın mürəkkəb qanunauyğunluqlarını mənimsəmək üçün yetərli olmur. Bununla belə, cari, gündəlik idrak daha ali həqiqətlərin dərki üçün başlanğıc hesab olunur.

A108.2

Continuation:
Scientific theoretical claims, the results of their scientific experiments (which can also be said as science as a whole) are the results of the cognitive process. On the other hand, they can also be the object of the cognitive process.
Hence, the object of cognition are somethings that are practical and embodied events, processes which are not dependent on human beings.
Cognition is a complicated process in terms of structure. Several main types of cognition are distinguished. One of them is current or daily cognition. The knowledge gained from current cognition is directly related to the practical life of a person. For example, performance of daily routine works, following of life norms, and so on.

A108.1

Ardı:
Elmi nəzəri iddialar, onları sübut yetirən elmi təcrübələrin yekunu (buna bütövlükdə elm də demək olar) idrak prosesinin nəticələridir. Digər tərəfdən bunlar həm də idrak prosesinin obyekti də ola bilər.
Beləliklə, idrakın obyekti həm praktiki, həm idrak prosesinin gedişində mənimsənilən və insandan asılı olmayan şeylər, hadisələr, proseslərdir.
İdrak strukturuna görə mürəkkəb prosesdir. İdrakın bir neçə əsas növü fərqləndirilir. Bunlardan biri cari, yaxud gündəlik idrakdır. Cari idrakın nəticəsində əldə edilmiş bilik insanın bilavasitə praktiki həyatına aiddir. Məsələn, gündəlik rutin işlərin icrası, yaşam normalarına əməl edilməsi və s.

A107.2

Continuation:
According to philosophical sources, the subject of cognition is its bearer. In other words, subject of cognition is the source of understanding, is the mechanism of cognition. In this sense, the subject of cognition is human. At the same time, in the philosophy has the same approach that they recognize not only an individual, but also an entire group, such as society, as the subject of cognition.
The object of cognition is the thing, which the process of cognition directed. If the subject is percipient, the object is perceived. According to philosophical sources, the object of cognition is not the same as matter, objective reality. Both material things (chemical elements, physical objects, living organisms), as well as social events (society, human relationships, their behavior and activity) can be objects of cognition.

A107.1

Ardı:
Fəlsəfi mənbələrə görə idrakın subyekti onun daşıyıcısıdır. Başqa sözlə, idrakın subyekti deyiləndə dərketmə mənbəyi, dərk edən müxanizmin özü nəzərdə tutulur. Bu mənada idrakın subyekti hər şeydən öncə insandır. Eyni zamnada fəlsəfədə elə yanaşmalar da vardır ki, onlar təkcə fərdi deyil, bütöv bir qrupu, məsələn cəmiyyəti də idrakın subyekti kimi tanıyır.
İdrakın obyekti isə dərketmə fəaliyyətinin yönəldiyi nəsnədir, şeydir. Subyekt dərk edəndirsə, obyekt dərk olunandır. Fəlsəfi mənbələrə görə, idrakın obyekti materiyanın, obyektiv gerçəkliyin eyni deyil. Həm maddi nəsnələr (kimyəvi element, fiziki cisim, canlı orqanizm), həm də sosial hadisələr (cəmiyyət, insanların qarşılıqlı münasibətləri, onların davranış və fəaliyyəti) idrakın obyekti ola bilər.

A106.2

Continuation:
According to one of the definitions given by philosophy, cognition is a spiritual activity that produces new knowledge by utilizing the achievements of previous generations. In this sense, cognition is a process, not the result. It is a movement to complete and deep true knowledge. Cognition as a specific type of human activity has a complex structure consisting mainly of the following elements:
 object of cognition
 subject of cognition
 tools of cognition
 methods of cognition
 result, ie knowledge and its assessment.
These analyzes answer important questions of gnosiology in science.

A106.1

Ardı:
Fəlsəfənin verdiyi təriflərdən birinə görə, idrak əvvəlki nəsillərin nailiyyətlərindən istifadə etməklə yeni biliklər istehsal edən mənəvi fəaliyyətdir. Bu mənada idrak bir prosesdir, nəticə deyil. O, həqiqətlərə malik tam və dərin biliyə doğru hərəkətdir. İdrak bəşəri fəaliyyətin xüsusi növü kimi əsasən aşağıdakı elementlərdən ibarət olub mürəkkəb struktura malikdir:
 idrakın obyekti
 idrakın subyekti
 idrakın vasitələri
 idrakın metodları
 nəticə, yəni bilik və onun qiymətləndirilməsi.
Bu təhlillərlə qnoseologiyanın elm qarşısındakı vacib suallarına cavab verilir.

A105.2

Continuation:
The main problems of the theory of cognition are the following:
 environmental perceptions;
 borders of universal knowledge;
 methods of obtaining knowledge;
 finding the precision criteria of knowledge.
Cognition, knowledge, idea have a social nature. According to philosophers, history of humanity entirely can be described as a whole process of achieving of cognition, its development, specification and expansion.

A105.1

Ardı:
İdrak nəzəriyyəsinin başlıca problemləri əsasən aşağıdakılardır:
 ətraf aləmin dərki;
 ümumbəşəri biliklərin sərhədləri;
 biliyin əldə edilməsi üsulları;
 biliyin səhihlik meyarlarının tapılması.
İdrak, bilik, ideya sosial mahiyyət daşıyır. Filosoflara görə, bütövlükdə bəşər tarixi idraka nail olunması, onun inkişafı, dəqiqləşdirilməsi və genişləndirilməsi prosesi kimi təsvir edilə bilər.

A104.2

Continuation:
Usually, human society has been hesitant to accept the new knowledge and ideas that thinkers have and to consider them as real.
In most cases, this is a serious resistance to new knowledge and ideas. The threats that emerged from that time require those thinkers to be convinced of the truth of their ideas. This is one of the most difficult aspects of the issue.
Subsequently, society does not only accept those bright ideas, but after some time it becomes its beneficiary. This is cost for the first carriers of those ideas.

A104.1

Ardı:
Adətən bəşər cəmiyyəti mütəfəkkirlərin sahib olduqları yeni bilik və ideyaları qəbul etməkdə, onları həqiqət hesab etməkdə çəkinir, gecikirlər.
Bu, əksər hallarda yeni bilik və ideyalara qarşı ciddi müqavimətə çevrilir. Bu zaman yaranmış təhdidlər həmin mütəfəkkirlərdən sona qədər öz ideyalarının həqiqiliyinə inamı tələb edir. Bu isə məsələnin ən çətin tərəflərindən biridir.
Sonradan cəmiyyət həmin işıqlı ideyaları nəinki qəbul edir, bir müddətdən sonra onun benefisiarına çevrilirlər. Bu isə həmin ideyaların ilk carçılarına çox baha başa gəlir.

A103.2

Continuation:
From the earliest moments that human beings can perceive, they begin to learn and to comprehend. It almost starts from an instinctive stage. Here, learning means the understanding of everything that is material and immaterial.
Aristotle (Ancient Greek philosopher) also writes in the his work of Metaphysics: "All people are naturally strive to knowledge." According to philosophers, one of the main characteristics of man is his need for learning and knowing. It does not remain behind its physical and biological needs.

A103.1

Ardı:
İnsan özünü dərk etdiyi ən ilk anlardan başlayaraq öyrənməyə, qavramağa can atır. Demək olar ki, bu, hətta instinktiv mərhələdən başlayır. Burada öyrənmək deyəndə maddi və qeyri-maddi olan hər şeyin qavranılması nəzərdə tutulur.
Aristotel (Qədim yunan filosofu) də “Metafizika” əsərində bunu belə qeyd edir:  “Bütün insanlar fitri olaraq biliyə can atır”. Filosoflara görə, insanın əsas səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri də məhz, onun biliyə, öyrənməyə olan ehtiyacıdır. Bu isə onun fiziki-bioloji ehtiyaclarından heç də geri qalmır.

A102.2

Continuation:
The cognitive theory in philosophy basically answers the following questions:
 Essence of cognition;
 Forms of cognition;
 Conformity of transition from ignorance to knowledge;
 Subject of cognition;
 Object of cognition;
 Structure of the cognitive process;
 Essence of truth;
 Criteria of truth.